Cenevrədə futbolun taleyi: FIFA-nın yeni maliyyələşmə planı
Cenevrədə dünya futbolunun taleyi masaya qoyulub. Söhbət meydandakı oyundan yox, oyunun özünün kimə məxsus olacağından gedir.
FIFA prezidenti Gianni Infantino çərşənbə günü 211 üzv assosiasiyaya ultimatum göndərdi: sentyabrın 19-dək qərar verin – ya Dünya Çempionatına və digər turnirlərə şərik olacaq özəl investorlara “hə” deyirsiniz, ya da masadan qalxırsınız. Təklif: hər federasiyaya birdəfəlik 20 milyon dollar. Şərt: Dünya Çempionatının kommersiya gəlirlərinin bir hissəsi 12 illik müddətə özəl kapitala açılır.
Bu, sadəcə maliyyə paketi deyil, futbolun siyasi xəritəsini dəyişə biləcək plan kimi görünür.
20 milyard dollarlıq sual
Infantino məktubunda bunu “bənzəri olmayan maliyyələşmə imkanı” kimi təqdim edir. Plan belədir: təxminən 20 milyard dollar dəyərində yeni “FIFA Forward Enterprise” adlı törəmə qurum yaradılır, bu qurum FIFA-nın yarışlarını – Dünya Çempionatlarını, Klub Dünya Çempionatlarını və digər böyük turnirləri – idarə edir. Səhmlərin 20 faizi özəl investorlara satılır.
Ankor investor kimi Joshua Kushner-in investisiya şirkəti Thrive Capital səhnəyə çıxır. Prosesi J.P. Morgan idarə edəcək. Məktubda deyilir ki, daha sonra “müxtəlif beynəlxalq investorlar hovuzu” da bu struktura qoşula bilər.
Üzvlərə göndərilən riyaziyyat isə sadədir: plan qəbul olunarsa, növbəti 12 ildə hər federasiya təxminən 86 milyon dollar ala bilər. Rədd edərlərsə, mövcud mexanizm üzrə növbəti dörd ildə cəmi 10 milyon dollar, ümumilikdə isə təxminən 36 milyon dollar. Fərq – çoxları üçün həyat dəyişdirən məbləğ.
UEFA bu tələsik təklifə bir cümlə ilə cavab verdi: “Bu plan haqqında bilməli olduğunuz hər şeyi tələsik qoyulan son tarix deyir.”
UEFA-dan sərt cavab: “Dünya Çempionatı satıla bilməz”
İlk reaksiya Avropadan gəldi. UEFA 55 üzvünü təcili onlayn iclasa toplamağa hazırlaşır. Qurum açıq şəkildə bildirir ki, futbolda çoxsaylı paydaşlarla apardığı danışıqlar ona bir həqiqəti göstərib: FIFA-nın bu planına qarşı narazılıq sürətlə artır.
UEFA-nın mövqeyi kəskindir: Dünya Çempionatı “FIFA-nın satacağı bir əmlak deyil”. Avropa assosiasiyaları masada olan aləti də yaxşı tanıyır – boykot təhdidi. 2021-ci ildə Dünya Çempionatını dörd ildən bir yox, iki ildən bir keçirmək planını məhz UEFA öncüllüyündəki müqavimət dayandırmışdı.
İndi də oxşar ssenari gündəmdə ola bilər. Çünki bu dəfə məsələ yalnız yarışların təqvimi deyil, yarışların özünün kimə xidmət edəcəyi ilə bağlıdır.
Tramp orbitinə daha bir addım
Bu plan, Infantinonun ABŞ siyasi dairələrinə yaxınlığının daha bir epizodu kimi görünür. O, artıq “FIFA Peace Prize” təsis edib və bu mükafatı Dünya Çempionatının püşkatmasında Donald Trump-a təqdim edib. ABŞ millisinin hücumçusu Folarin Balogun-un Dünya Çempionatında oynamaq üçün seçimi prosesində Trampın müdaxiləsinə yaşıl işıq yandırıb.
İndi isə İsveçrədə qeydiyyatdan keçmiş, mənfəət məqsədi daşımayan FIFA-nı 12 illik dövr üçün Joshua Kushner-in rəhbərlik etdiyi investisiya şirkəti ilə bağlamağa çalışır. Bu, təşkilatın gələcək idarəçiliyi ilə bağlı sualları daha da artırır.
Asiya və CONCACAF da narahatdır
Planın gizli şəkildə hazırlanması yalnız Avropanı deyil, digər qitələri də qıcıqlandırıb. Şimali və Mərkəzi Amerika ilə Karib hövzəsini birləşdirən CONCACAF açıq şəkildə “prosesin şəffaf aparılmamasından” narahat olduğunu bildirib.
Kuala Lumpurda yerləşən Asiya Futbol Konfederasiyası da məyusdur: onların fikrincə, bu qədər ciddi məsələ ictimaiyyətə sızmamışdan əvvəl AFC ailəsi daxilində müzakirə olunmalı idi.
Bu etirazların fonunda daha bir həssas məqam var: qitə konfederasiyaları öz yarışlarına – Champions League, European Championship, Copa America kimi turnirlərə – sahibdir. FIFA-nın daha çox Dünya Çempionatı və Klub Dünya Çempionatı, daha çox komanda, daha sıx təqvim istəyi bu turnirlərin kommersiya dəyərinə birbaşa təhdid kimi görünür.
Avropanın 850 klubunu birləşdirən European Football Clubs qrupu da təəccübünü gizlətmir: bu təklifi “dünyanın əksər futbol paydaşları kimi, xəbərsiz halda, media vasitəsilə” öyrəndiklərini bildiriblər.
İdman hüququ üzrə tədqiqatçı Antoine Duval isə xəbərdarlıq edir: özəl kapitalın girişi Dünya Çempionatını daha da əmtəələşdirməyə təkan verə bilər – daha çox kommersiya fasilələri, dinamik qiymət siyasəti, tamaşaçıdan maksimum gəlir əldə etməyə hesablanmış mexanizmlər.
Futbolu kim idarə edir?
Bu mübahisənin kökündə bir struktur həqiqət dayanır. FIFA-da “bir üzv – bir səs” prinsipi işləyir. Bu da o deməkdir ki, Dünya Çempionatını qazanmaq gücündə olan ölkələr səsvermədə meydanı belə görməyən assosiasiyalar tərəfindən asanlıqla üstələnə bilər.
Onlarla federasiya üçün FIFA-dan gələn vəsait həyat damarıdır. Onların milli komandalarının Dünya Çempionatına vəsiqə qazanmaq şansı çox zəifdir, ən yaxşı oyunçuları nadir hallarda ən yüksək səviyyəli klublara gedir. Məhz bu assosiasiyalar üçün 20 milyon dollarlıq birdəfəlik ödəniş, üstəlik uzunmüddətli əlavə vəsait, siyasi xəttdən daha güclü arqument ola bilər.
Bu isə böyük futbol ölkələrinin nəzarət illüziyasını sarsıdır. Onlar meydanda diktə etsələr də, səsvermə zalında çox vaxt azlıqda qalırlar.
Britaniyadan sərt siyasi siqnal
Planın yaratdığı dalğalar yalnız futbol dairələri ilə məhdudlaşmır. Böyük Britaniyanın baş naziri Andy Burnham da açıq şəkildə mövqe bildirib. Onun hökuməti İngiltərə, Şotlandiya, Uels və İrlandiyanın birlikdə 2035 Women’s World Cup-a ev sahibliyi etməsini dəstəkləməyə hazırlaşır. FIFA-nın noyabrda onlayn iclasda bu yeganə namizədliyə təsdiq verməsi gözlənilir.
Burnham isə mesajını kəskin formalaşdırıb: “Futbol investorların deyil. Dünya Çempionatının bir parçasını satdığın anda, özünü satmış olursan. Futbol azarkeşlərə məxsusdur. Həmişə belə olub, həmişə də belə olacaq.”
Britaniya siyasətinin bu cür müdaxiləsi yeni deyil. 2021-ci ildə o vaxtkı baş nazir Boris Johnson-un qanunvericilik hədələri ilə müşayiət olunan sərt reaksiyası European Super League layihəsini faktiki olaraq dağılmış vəziyyətə salmışdı. O layihə UEFA-nın Champions League turniri üçün mövcudluq böhranı idi və həmin vaxt Infantino da pərdə arxasında bu təşəbbüsə simpatiya göstərməkdə ittiham olunurdu.
İndi yenə eyni adlar – UEFA, J.P. Morgan, Avropa klubları – başqa formatda qarşı-qarşıyadır.
İnfantinonun kreslosu nə qədər rahatdır?
11 illik prezidentliyi dövründə Infantino özünü böyük layihələrin memarı kimi təqdim edib. Dünya Çempionatının genişləndirilməsi, yeni Klub Dünya Çempionatı, gizli saxlanılan 25 milyard dollarlıq özəl kapital planı, “FIFA Peace Prize” ideyası – hamısı eyni xəttin davamıdır: daha böyük yarışlar, daha çox pul, daha mərkəzləşdirilmiş güc.
Bu strategiya ona indiyə qədər siyasi dividendlər gətirib. 2016-cı ildə ilk dəfə seçiləndə də, 2019 və 2023-cü illərdə rəqibsiz şəkildə yenidən təsdiqlənəndə də üzvlərə daha çox FIFA vəsaiti vəd etmək əsas silahlarından biri olub. Hazırda da 2031-ci ilə qədər dördüncü və sonuncu müddət üçün demək olar ki, rəqibsiz irəliləyirdi.
Ancaq bu həftəki plan, narazılığı təkcə Avropada yox, başqa qitələrdə də səsləndirib. FIFA-nın növbəti prezident seçkiləri üçün namizəd irəli sürmək üçün hələ təxminən dörd ay var. Namizədlik üçün son tarix 18 noyabr, seçki isə gələn ilin 18 martında Mərakeşin müttəfiq paytaxtı Rabatda keçiriləcək. Mərakeş 2030 World Cup-un da şərikli ev sahiblərindən biridir.
Kənardan baxanda belə sual yaranır: Infantino bu planla özünün gələcək rolunu da sığortalamaq istəyir? Məsələn, FIFA-nın yeni törəmə şirkəti FFE-də icraçı direktor və ya komissar kimi daha uzunmüddətli post?
Bu sualın cavabı hələlik yoxdur. Amma bir həqiqət aydındır: 20 milyard dollarlıq təklif yalnız kassaları doldurmaq üçün deyil, futbolun gələcək mülkiyyət xəritəsini yenidən çəkmək üçündür.
Və indi 211 federasiyanın hər biri öz qarşısında eyni sualı görür: bu oyunun qiyməti nə qədərdir və onu kim üçün oynayırlar?
