Dünya Kubokunun arxasında: futbolçuların görünməyən mübarizəsi

Peşəkar futbolun içindən gələn biri danışanda, ton dərhal dəyişir. Vincent Gouttebarge onlardan biridir. Fransada və Niderlandda on ildən artıq oynayıb, 2007-ci ildə karyerasını bitirib, meydançadan laboratoriyaya keçib. İndi FIFPRO-nun – peşəkar futbolçuların beynəlxalq həmkarlar ittifaqının – tibbi direktoru, Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin Mental Sağlamlıq İşçi Qrupunun sədri, həm də Pretoria Universiteti və Amsterdam University Medical Centre-də tədqiqatçı kimi çalışır.

2026-cı il dünya futbolunun mərkəzi ABŞ, Kanada və Meksikadır. Dünya Kuboku başlayır. Televiziya üçün bu, şou. Sponsorlar üçün bazar. Azarkeşlər üçün bayram. Gouttebarge üçün isə, hər şeydən əvvəl, riskdir – bədənin və beynin həddindən artıq yüklənməsi.

“Futbolçular superqəhrəman deyil”

O, illərlə paltardəyişmə otağında gördüklərini indi elmi dillə izah edir: futbolçular toxunulmaz deyil. Əksinə, bir çox cəbhədən zərbə alırlar.

Əzələ-skelet sisteminin zədələri hamıya tanışdır. Amma o deyir ki, mental sağlamlıq simptomları – mənfi düşüncələr, hisslər, davranışlar – elita səviyyəsində də bir o qədər yayılıb. Sadəcə, görünmür. Və çox vaxt danışılmır.

Məhz buna görə, karyerasını bitirdikdən illər sonra o, diqqətini futbolçuların mental sağlamlığına çevirib – həm oynadıqları dövrdə, həm də karyeradan sonrakı həyatda.

Dünya Kuboku: zirvə, yoxsa təzyiq qazanı?

Milli komandaya çağırılmaq, Dünya Kubokunda oynamaq – hər futbolçunun xəyalıdır. Gouttebarge bunu inkar etmir. Amma arxasında başqa bir həqiqət dayanır.

Hər şey turnirin necə keçməsindən asılıdır. Meydana çıxırsanmı, yoxsa daim ehtiyatdasan? Komanda qazanır, ya uğursuzluğa sürüşür? Qəribədir, amma Dünya Kubokunun psixoloji təsiri çox vaxt turnir bitəndən sonra daha sərt özünü göstərir.

Klub futbolu gözləmir. Bir çox oyunçu üçün maksimum bir-iki həftəlik istirahət lüks sayılır. Çoxları üçün isə bu belə yoxdur. Bir mövsüm bitir, o biri başlayır. İki mövsüm arasında real bərpa dövrü demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Bu, artıq təkcə performans yox, açıq-aşkar sağlamlıq problemidir.

Sıx təqvim: üç oyuna həftə, sıfır istirahət

Elita səviyyəsində futbolçu bəzən həftədə iki, hətta üç oyuna çıxır. Arada tam istirahət günü olmadan. 2024-cü ildə FIFPRO, Dünya Liqaları ilə birlikdə, FIFA-ya müraciət edərək turnirlərin təqvimini dəyişməyi, böyük yarışlar arasında futbolçulara daha çox bərpa müddəti verilməsini tələb edib.

Bu, yalnız qaçış məsafəsi, sprint sayı, ürək döyüntüsü deyil. Emosional və kognitiv yük də eyni dərəcədə ağırdır. Hər matç bir imtahandır, hər səhv milyonlarla insanın gözü qarşısında şişirdilir.

Və bir də sosial şəbəkə var. Mövsüm ərzində də, məzuniyyətdə də. Tənqid, təhqir, təzyiq – fasiləsiz. Futbolçunun gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Zədə ilə psixika arasındakı təhlükəli dairə

Gouttebarge və həmkarları 2012-ci ildən bəri peşəkar futbolda və ümumilikdə elita idmanda epidemioloji araşdırmalar aparırlar. Klinik diaqnozlar üçün lazım olan uzun proses bu mühitdə real deyil, ona görə özünəxas meyarlar seçiblər: oyunçuların özlərinin bildirdiyi simptomlar.

Məlumatlar aydındır. Futbolçular da digərləri kimi ailə problemləri, münasibət gərginliyi, şəxsi itkilər yaşayırlar. Amma bunlar idmana xas amillərlə birləşəndə yük qat-qat artır.

Ən böyük risk amillərindən biri zədədir. O, zədə ilə mental sağlamlıq arasında iki istiqamətli əlaqəni vurğulayır: zəif mental vəziyyət futbolçunu əzələ-skelet zədələrinə daha meyilli edir. Eyni zamanda, ağır zədə – uzun müddət məşq və oyundan kənarda qalmaq – idmançının karyerasında ən ciddi mənfi həyat hadisələrindən biri sayılır.

Buna gözlənilməz zəif performans da əlavə olunur. Oyun alınmırsa, gözləntilər boşa çıxırsa, tənqid dalğası güclənir. Özünəinam zədələnir, risklər artır.

“Ayaq biləyi barədə danışmaq asandır, depressiya barədə yox”

Mental sağlamlıq mövzusundakı damğa hələ də güclüdür. Futbol dünyası isə ənənəvi olaraq konservativdir. Gouttebarge Avropada bu divarın yavaş-yavaş çatladığını düşünür, amma işin bitməsinə hələ çox var.

Cənubi Amerika, Afrika, Asiyanın bir çox hissəsində mental problemlər barədə danışmaq hələ də “zəiflik” kimi qəbul olunur. Mətbuat konfransında futbolçu rahatlıqla deyə bilər ki, “ayaq biləyimdə problem var” və ya “hamstring zədəsi aldım”. Amma depressiya və ya narahatlıqdan danışmağa gəldikdə, qapılar bağlanır.

Futbolçular baş məşqçinin reaksiyasından qorxurlar. Düşünürlər ki, məşqçi onların depressiya yaşadığını bilsə, start heyətinə güvənməyəcək. Bu qorxu, susqunluğu daha da dərinləşdirir.

Gouttebarge həm aşağıdan-yuxarı, həm də yuxarıdan-aşağı yanaşmanın vacibliyini vurğulayır. Aşağı səviyyədə – futbolçular və məşqçilər üçün maarifləndirmə, mental sağlamlıq savadlılığı proqramları. Yuxarı səviyyədə isə – federasiyaların tibbi komitələrinin tərkibində psixi sağlamlıq mütəxəssislərinin də yer alması. Hazırda bu komitələr adətən idman həkimləri, ortopedlər, kardioloqlardan ibarətdir. Mental sağlamlıq hələ də kənarda saxlanılır. Onun fikrincə, bu, dəyişməlidir.

Maarifləndirmə: kiçik addım, real təsir

2018-ci ildə FIFPRO futbolçular üçün xüsusi təhsil proqramı hazırlayıb. Məqsəd sadə idi: mental sağlamlıq barədə bilikləri artırmaq, münasibəti dəyişmək.

Proqramdan əvvəl və sonra aparılan qiymətləndirmə göstərib ki, futbolçuların yanaşması və davranışları yaxşılaşıb. Bu, qızıl standartlı randomizə olunmuş tədqiqat deyildi, amma Gouttebarge üçün vacib siqnal idi: mental sağlamlıq mövzusunu əzələ zədəsi ilə eyni səviyyədə gündəmə çıxarmaq üçün bir az vaxt və diqqət ayırmaq kifayət edir ki, real fayda görünsün.

Kənarlaşdırılan futbolçular: səssiz psixoloji cəza

Onun ən sərt reaksiya verdiyi mövzulardan biri də budur: komandadan kənar məşq etdirilən futbolçular.

Ssenari tanışdır. Yeni baş məşqçi gəlir, heyət çox böyükdür, bəziləri “planlara düşmür”. Nəticə? Onlar ya tək, ya da gənclərlə məşqə göndərilir. Formal olaraq müqavilə qüvvədədir, amma sosial mühitdən, əsas qrupdan qoparılırlar.

Gouttebarge bunu həm həmkarlar ittifaqı baxımından, həm də tibbi prizma ilə qəti şəkildə səhv sayır. Hüquqi tərəfi aydındır: futbolçu klubla müqavilə imzalayıb, iş yerindən təcrid olunmamalıdır. Amma mental sağlamlıq baxımından məsələ daha kəskindir.

Sosial dəstək qoruyucu faktordur. İş mühitindən, komanda yoldaşlarından, gündəlik rutinindən qəsdən təcrid olunan futbolçunun psixoloji riskləri kəskin artır. Başqa heç bir sənayedə bu, normal qarşılanmazdı. Futbolda isə hələ də tez-tez baş verir. Onun sözlərinə görə, bu, klub səviyyəsində zəif liderliyin açıq göstəricisidir.

Dünya Kuboku meydanda ulduzlar doğurur, karyeralar yazır. Amma eyni zamanda, görünməyən cəbhədə – paltardəyişmə otaqlarında, otel otaqlarında, təyyarə reyslərində – başqa bir oyun gedir. O oyunun qalibləri statistikaya düşmür. Bəs klublar, federasiyalar və turniri təşkil edənlər nə vaxt bu oyunu da rəsmi hesab edəcəklər?