Əfqanıstanlı qadınlar dünya çempionatına gedən yolu açır
Futbolun kağız üzərindəki qaydaları bəzən həyatları dəyişmir, sadəcə dəyişdirilmiş kimi görünür. Bu dəfə fərqlidir. FIFA Şurasının İdarəetmə Qaydalarına etdiyi düzəlişlər Əfqanıstan Qadınlar Milli Komandasına sürgündə olsa da, yenidən rəsmi turnirlərə qapı açdı. Beş illik qaranlıqdan sonra bu, sadəcə idman xəbəri deyil, bir ölkənin susdurulmuş yarısına ünvanlanan siyasi mesajdır.
Qapalı qapıların açıldığı gün
Qərar 29 aprel 2026-cı ildə FIFA Şurasında təsdiqləndi. Yeni qayda bir cümləyə söykənir, amma çəkisi ağırdır: FIFA, müvafiq konfederasiya ilə məsləhətləşərək, öz üzv assosiasiyası bunu edə bilməyəndə milli komandaları rəsmi yarışlara özü qeydiyyata sala bilər.
Bu, taleyi Talibanın nəzarətində olan Əfqanıstan Futbol Federasiyasının imzasına bağlanmış qadınlar üçün illərdir gözlənilən qırılma nöqtəsidir. Yeni düzəliş həmin şərti faktiki olaraq ləğv edir. Sürgündəki komanda artıq kağız üzərində də mövcuddur.
“Bu, ümidin yenidən doğuluşudur”
Bu qərarın arxasında illərlə davam edən səssiz və səsli mübarizə dayanır. Qadın futbolunun Əfqanıstandakı simalarından biri, Girl Power təşkilatının təsisçisi, komandanın sabiq kapitanı və həmtəsisçisi Khalida Popal bunu belə dəyərləndirir:
“Beş il bizə deyirdilər ki, Əfqanıstan Qadınlar Milli Komandası bir daha heç vaxt oynaya bilməyəcək, çünki ölkəmizi ələ keçirən kişilər buna icazə verməyəcək. Mən bu qərarla son dərəcə qürur duyuram və sevinirəm ki, bizim birgə mübarizəmiz təkcə əfqan qadınlarının gələcəyini dəyişmədi, həm də başqa heç bir milli komandanın bizim yaşadığımız fədakarlığı etməməsini təmin etdi. Bu, ümidin yenidən doğuluşudur və qadınları cəmiyyətdən silməyə çalışanlara güclü mesajdır: uğur qazanmayacaqsınız. Qadınların yeri meydandadır, ictimai həyatda və qərarların verildiyi hər yerdədir.”
Onun cümlələri uzun illər təhdid, qadağa və susdurma ilə üz-üzə qalan bir komandanın kollektiv səsini daşıyır. Sürgündə yaşamaq, amma milli forma haqqında düşünməkdən vaz keçməmək – futbol burada sadəcə oyun deyil, varlığın sübutudur.
Sürgündə bir komanda: beş ölkəyə səpələnmiş eyni forma
Taliban 2021-ci ilin avqustunda hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra qadın və qızların idmana çıxışı tamamilə bağlandı. Stadionlar, məşq meydançaları, hətta sadə idman zalı belə onlar üçün qadağan edildi. Əfqanıstan Qadınlar Milli Komandası isə dağılmadı, sadəcə coğrafiyası dəyişdi.
Bu gün həmin komandanın üzvləri Albaniya, Avstraliya, Portuqaliya, Böyük Britaniya və ABŞ arasında səpələnib. Fərqli saat qurşaqları, fərqli dillər, fərqli həyat ritmi. Amma eyni rənglər, eyni himn, eyni iddia: yenidən rəsmi milli komanda kimi tanınmaq.
Onlar illərdir məşq edir, formalarını qoruyur, amma rəsmi turnirlərə çıxışları bağlanmışdı. Səbəb sadə və amansız idi: FIFA-nın əvvəlki qaydaları üçün Talibanın nəzarətində olan federasiyanın razılığı lazım gəlirdi. İndi bu qapı bağlanıb, başqa bir qapı açılıb.
Hüquq və futbol kəsişməsində qazanılan zəfər
Sport & Rights Alliance bu qərarı “gender bərabərliyi və insan haqları üçün idmanda dönüş nöqtəsi” kimi qiymətləndirir. Təşkilatın icraçı direktoru Andrea Florence mesajı daha da sərtləşdirir: bu, təkcə futbol deyil, qadınların ictimai həyatdan silinməsinə qarşı açıq meydan oxumadır.
Human Rights Watch-da qlobal təşəbbüslər üzrə direktor Minky Worden isə FIFA-nın addımını illərdir tənqid edilən boşluğun bağlanması kimi görür: Talibanın ayrı-seçkilik siyasəti qlobal səviyyədə legitimləşdirilməyəcək. İdman qurumlarının iddia etdiyi dəyərlər bu dəfə kağızda qalmayıb, qaydalara çevrilib.
Bu nöqtəyə gəlmək asan olmayıb. Sport & Rights Alliance 2025-ci ilin martında yayımladığı “It’s Not Just a Game. It’s Part of Who I Am” adlı hesabatda Əfqanıstan Qadınlar Milli Komandasının tanınması üçün hüquqi və etik arqumentləri sistemli şəkildə ortaya qoymuşdu. Hesabatda komandanın davam edən istisnasının FIFA-nın ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi və gender bərabərliyi öhdəliklərinə zidd olduğu vurğulanırdı.
FIFA sonradan Afghan Women United adlı qaçqın komandasını yaratmaqla qismən çıxış yolu tapdı. Amma bu, rəsmi milli komanda statusunu əvəz etmirdi. İndi isə həmin yol tam açılır: sürgündəki futbolçular yenidən öz ölkələrinin rəsmi yığması kimi meydanda ola biləcək.
“İki dəfə cəzalandırılan” qadınlara gecikmiş ədalət
Amnesty International-ın iqtisadi və sosial ədalət bölməsinin rəhbəri Steve Cockburn bu qərarı daha geniş kontekstə yerləşdirir. Onun fikrincə, əfqan qadınlar illərdir ikiqat cəza çəkir: əvvəl Taliban tərəfindən evlərindən, stadionlardan, ictimai həyatdan qovulublar, sonra isə beynəlxalq idman qurumlarının boşluqları onları yenidən kənarda qoyub.
Cockburn deyir ki, qadın futbol komandasının rəsmi tanınması bütün əfqan qadınları üçün ədalətə doğru atılmış addım olacaq. Bu, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin baxışını qaçırmadıqda nələrin mümkün olduğunu göstərən canlı nümunədir.
Bu qərar təkcə bir komandanın tarixinə yazılmır. Dünyanın istənilən yerində, siyasi, etnik və ya dini səbəblərlə idmandan kənarlaşdırılan qadın və qızlar üçün presedent formalaşır. Qapı bir dəfə açılıbsa, onu yenidən bağlamaq daha çətin olacaq.
Qələbə hələ meydanda deyil, amma artıq nəticə var
Sport & Rights Alliance bu günə qədər səsini ucaldan, imza toplayan, tribunada və küçədə dəstək verən hər bir futbolçuya, azarkeşə, məşqçiyə və aktivistə təşəkkürünü bildirir. Onların sözlərinə görə, bu günün qələbəsi ilk növbədə oyunçulara məxsusdur, amma təsiri meydanın hüdudlarını çoxdan aşır.
Əfqanıstanlı qadın futbolçular indi yenidən dünya çempionatının seçmə mərhələlərini hədəfə ala bilər. Bu, uzun və çətin yol olacaq: coğrafi parçalanma, resurs çatışmazlığı, təhlükəsizlik narahatlıqları, logistik maneələr. Amma ən ağır baryer – hüquqi və siyasi blokada – artıq qaldırılıb.
Sual indi budur: illərdir sürgündə formalarını qoruyan bu futbolçular, dünya futbol səhnəsinə qayıtdıqda, yalnız öz talelərini deyil, bütün qadınların idmandakı gələcəyini nə qədər dəyişəcəklər?
