İbrox-da John Thomson-un faciəsi: Qapıçıların şahzadəsi
Futbolda “faciə” sözü tez-tez, çox vaxt da yersiz işlədilir. Uduzulan derbilər, son dəqiqə qolları, qaçırılan penaltilər… Halbuki həmin anların heç biri bu qədər ağır, bu qədər gerçək deyil.
5 sentyabr 1931-ci ildə isə sözün özü belə kiçik qaldı. Həmin gün Celtic-in əfsanəvi qapıçısı John Thomson həyatını itirdi. Və çoxları haqlı olaraq deyir ki, o gün əslində iki həyat sona çatdı.
Mədən şəhərindən Celtic qapısına
John Thomson 28 yanvar 1909-cu ildə dünyaya gəlib. Çoxları onu Cardenden doğumlu sayır, amma əslində o, Kirkcaldy-də anadan olub. Yalnız ilk ilində ailə Fife bölgəsinin mədən qəsəbəsi olan Cardenden-ə köçdü. Onun adı bu qəsəbə ilə birləşdi, həyatı da, xatirəsi də.
Mədənlər Thomson-un uşaqlığını da, ilk iş illərini də formalaşdırdı. Gənc yaşlarında Bowhill Colliery-də fəhlə kimi şaxtaya düşdü. Həmin dövrdə bölgədəki bir çox oğlan kimi o da gündüz torpağın altında, axşam isə yaşıl meydanlarda başqa bir həyatın arzusunu qururdu. O həyatın adı futbol idi.
Məktəb komandalarında özünü göstərdi, amma adını həqiqətən Junior liqasında qazandı. Əvvəlcə Bowhill Rovers, sonra isə 1925-ci ildə Wellesley Juniors. Yerli mətbuat onu diqqətlə izləyirdi, qəzetlər artıq o vaxt yazırdı: bu oğlan bir gün ən üst səviyyədə qapı qoruyacaq.
Raith Rovers və Cowdenbeath üçün sınaq oyunlarına çıxdı. Həlledici dönüm isə 1926-cı ilin oktyabrında gəldi. Celtic skautu Steve Callaghan onu East of Fife Cup matçında Denbeath Star-a qarşı izləməyə getmişdi. Maraqlısı odur ki, Callaghan əslində başqa qapıçıya baxmaq üçün tribunadaydı. Amma qayıdanda hesabatında yalnız bir ad vardı – John Thomson.
1 noyabr 1926-cı ildə, cəmi 17 yaşında Celtic-lə müqavilə imzaladı. Klub onu 10 funt sterlinqə aldı. Məşhur hekayəyə görə, müqaviləni tramvay səfərindən sonra, elektrik şitinin – “fuse box”un – üstündə imzaladı. Gənc mədənçi artıq Glasgow-un şərqinə, tam başqa bir dünyaya ayaq qoyurdu.
Sürətli yüksəliş və kuboklar
Thomson ilk rəsmi oyununa 12 fevral 1927-ci ildə, Dens Park-da Dundee-yə qarşı çıxdı. Celtic 2:1 qalib gəldi, tribunalar yeni qapıçını dərhal qəbul etdi. Məşqçilər də razı qaldı. Amma Thomson özünə qarşı daha amansız idi – buraxdığı yeganə qolda günahı yalnız özündə gördü və səviyyəsini daha da qaldıracağına söz verdi.
1927-ci ildə o, Celtic-in Scottish Cup qələbəsində əsas fiqurlardan biri oldu. Finalda East Fife 3:1 hesabı ilə məğlub edildi, təxminən 80 min azarkeşin önündə. 1931-ci ildə həmin kuboku yenidən qazandı – Motherwell-lə ilk oyundakı 2:2-dən sonra təkrarlanan finalda 4:2 hesablı qələbə gəldi.
Bu illər ərzində Thomson üç Glasgow Cup medalı da qazandı, komandanın onurğa sütununa çevrildi. 1927–1931-ci illər arasında Celtic forması ilə 188 oyuna çıxdı. Oyun sayı az görünə bilər, amma həmin dörd ildə qazandığı nüfuz çoxlarına bir karyera boyu nəsib olmur.
Onun çıxışları milli səviyyədə də görməməzlikdən gəlinmədi. 1930–1931-ci illərdə Şotlandiya yığmasında 4 oyun keçirdi, 3-də qapısını toxunulmaz saxladı, cəmi 1 qol buraxdı. Parisdəki debütündə Şotlandiya Fransa üzərində 2:0 hesablı qələbə qazandı. Son oyunu da parlaq idi – Hampden-də 131 min tamaşaçı önündə İngiltərə 2:0 məğlub edildi.
Thomson yalnız Celtic və Şotlandiya üçün yox, həm də Scottish League XI üçün 4 dəfə meydana çıxdı. Cənuba aparmaq istəyənlər az deyildi. Xüsusilə Arsenal onun üçün ciddi maraq göstərən klublar arasında adlanırdı.
Cəsarətin sərhədi
Onu bu qədər xüsusi edən nə idi? Sadəcə çeviklik deyildi. Thomson inanılmaz dərəcədə cəsur idi. Elə bir dövrdə oynayırdı ki, qapıçıların qorunması barədə indiki qaydalar yox idi, hər hava topu, hər dizi üstə atılış real təhlükə daşıyırdı.
1930-cu ildə Airdrie-yə qarşı aldığı ağır zədədən sonra anasının qorxusu daha da artmışdı. Oğlunun özünü hər epizodda təhlükənin içinə atması evdə narahatlıq doğururdu. Təəssüf ki, bu qorxular boşuna deyildi.
İbrox-da o gün
5 sentyabr 1931-ci il. John Thomson Glasgow-da qaldığı Victoria Road-dakı mənzilindən çıxdı. Günün ünvanı şəhərin digər cənub hissəsi idi. Celtic, Ibrox Park-da Rangers-lə liqa matçına gedirdi. Old Firm, hər zamankı kimi, gərginlik və gözlənti dolu idi.
İlk hissə qolsuz başa çatdı. Thomson yenə sakit, inamlı idi. Celtic müdafiəsinə güvən verirdi, komanda yuxarıda daha sərbəst oynayırdı. Qapıda o olduğu müddətdə yaşıl-ağlar üçün meydan həmişə bir az daha kiçik görünürdü.
İkinci hissənin əvvəlində isə hər şey bir anda dəyişdi. Rangers hücumçusu Sam English Celtic müdafiəsini yarıb keçdi. Thomson tərəddüd etmədi. Çıxdı, irəli atıldı, topu almaq üçün rəqibin ayaqlarına doğru şığıdı. Bu, onun oyununun imzası idi – son anda, ən riskli nöqtədə müdaxilə.
Bu dəfə topla birlikdə talelər də toqquşdu. English-in ayağı Thomson-un başına dəydi. Zərbə güclü idi. Tribunadakılar əvvəlcə bunu adi bir toqquşma sandı. O dövr futbolunda bu cür epizodlar tez-tez yaşanırdı, oyunçular çox vaxt bir neçə dəqiqə sonra ayağa qalxırdı.
Bu dəfə qalxan olmadı.
Thomson yerindən tərpənmirdi. Həkimlər meydançaya qaçdı, o xərəkdə kənara aparıldı. Və – bu gün üçün inanılmaz görünsə də – oyun davam etdi. O vaxtlar əvəzləmə qaydası yox idi, Celtic müdafiəçisi, həm də Fife-li olan Chic Geatons qapıya keçdi. Matç 0:0 bitdi, amma nə meydanda, nə tribunada kimin nə hesabda qalması artıq heç kimi maraqlandırmırdı.
Xəstəxanada son mübarizə
Thomson təcili olaraq Glasgow-dakı Victoria Infirmary-yə aparıldı. Həkimlər əlindən gələni etdi. Amma zədə çox ağır idi. Qəbul edilən diaqnoz – kəllə-beyin sınığı və beyin zədəsi – gənc qapıçının taleyini demək olar ki, dərhal müəyyənləşdirdi.
Fife-dən, Cardenden-dən valideynlərini gətirmək üçün maşın təşkil olundu. Onlar xəstəxanaya çatanda oğullarının həyatından yapışdığı son dəqiqələr yaşanırdı. Bir az sonra John Thomson dünyasını dəyişdi. Cəmi 22 yaşında.
Sonradan aparılan araşdırma ölümün təsadüfi olduğunu təsdiqlədi. Sam English hadisədən dərin sarsıntı keçirdi, amma meydanda heç bir qəsd, heç bir kobud niyyət yox idi. Hakimlər, şahidlər, rəsmilər – hamısı eyni şeyi dedi: bu, top uğrunda iki futbolçunun son həddə qədər mübarizəsinin dəhşətli nəticəsi idi.
Bir ölkəni sarsıdan itki
Thomson-un ölümü Şotlandiya futbolunu kökündən silkələdi. Celtic azarkeşləri, Rangers tərəfdarları, neytrallar – hamı eyni kədərdə birləşdi. Glasgow-un qərb hissəsindəki Trinity Church-də keçirilən anım mərasimi izdihama çevrildi. Celtic və Rangers komandaları, o cümlədən Sam English də orada idi. Kilsənin qarşısında o qədər adam toplaşmışdı ki, futbolçuları içəri aparmaq üçün polis müdaxiləsi lazım gəldi.
9 sentyabr 1931-ci ildə Cardenden-də dəfn mərasimi keçirildi. Təxminən 40 min insan qəsəbəyə axışdı. Minlərlə adam Glasgow-dan yola düşmüşdü, bəziləri 55 millik məsafəni piyada qət etmişdi. Tabutu daşıyanlar arasında onun Celtic-dəki komanda yoldaşları vardı. Hər addımda həm fəxr, həm də dərin bir boşluq hissi.
Məzar daşında bu sözlər yazılıb:
“They never die who live in the hearts they leave behind.”
Bu cümlə illər ərzində Thomson-un xatirəsi ilə ayrılmaz şəkildə birləşdi. Onu ziyarət edən hər kəs əvvəlcə bu sözləri oxuyur.
Sam English-in daşıdığı yük
İtki təkcə Celtic ailəsini sarsıtmadı. Sam English üçün də o günün kölgəsi heç vaxt tam çəkilmədi. Karyerasını davam etdirdi, amma yaddaşında həmişə o epizod, o toqquşma qaldı. Rəqib azarkeşlərin təhqirləri, səslənən haqsız ittihamlar da yükü ağırlaşdırdı.
Bu arada Thomson-un valideynləri açıq şəkildə English-i bağışladıqlarını, onu günahkar saymadıqlarını bildirmişdi. Amma tribunadakı səslər hər zaman bu qədər mərhəmətli olmur. English üçün də o gün bir növ ikinci həyatın sonu idi.
Celtic-in uzun kədər mövsümü
Dəfn mərasimindən sonrakı aylarda Celtic meydanda da özünü tapa bilmirdi. Qapıda boşluq hiss olunurdu. Nəinki oyun baxımından, həm də emosional olaraq. Sonradan həmin mövqeni kanadalı Joe Kennaway tutdu. Amma John Thomson klub üçün sadəcə əvəzlənəcək bir qapıçı deyildi.
Onun haqqında şeirlər yazıldı, mahnılar bəstələndi. Bu nəğmələr bu gün də Celtic mədəniyyətinin bir parçasıdır. Cardenden-dəki məzarı illərdir ki, azarkeşlərin yolunu gözləyir. Oraya edilən səfərlər, xeyriyyə yürüşləri, anım tədbirləri – hamısı bir gənc qapıçının xatirəsini diri saxlayır.
İllər keçir, rekordlar qırılır, stadionlar dəyişir. Amma bir həqiqət yerində qalır: insan həyatı hər şeydən üstündür. John Thomson, Celtic formasını müdafiə edərkən həyatını itirən gənc mədənçi oğlan, bunu futbol tarixində ən ağır şəkildə xatırladan adlardan biridir.
Onilliklər sonra belə Celtic azarkeşləri hələ də öz “qapıçı şahzadə”lərini anır. Və hər dəfə yeni bir nəsil İbrox-dakı o günü eşidəndə, eyni sual yenidən doğulur: belə bir itkini heç vaxt tam sağaltmaq olarmı?
