Just Fontaine-in hekayəsi: 1958 mundialında 13 qolun kölgəsi

Dünya futbolu hər dörd ildən bir eyni ada qayıdır. Qızıl buts uğrunda mübarizə qızışanda, Lionel Messi, Kylian Mbappé, Erling Haaland, Harry Kane, Jude Bellingham barədə danışanda, hamının qarşısına bir rəqəm çıxır: 13. Bu rəqəmin sahibi isə çoxları üçün sadəcə viktorina sualıdır – Just Fontaine.

Onun 1958-ci ildə bir dünya çempionatında vurduğu 13 qol hələ də toxunulmaz dayanır. İndi isə bunu təsəvvür edin: Fontaine həmin mundiala nə öz butsları ilə gəlmişdi, nə də heyətdə əsas hücumçu kimi nəzərdə tutulurdu.

Ehtiyatdan əfsanəyə

Fontaine 1933-cü ilin avqustunda Marrakeşdə doğulub. O zamanlar Mərakeş Fransa protektoratı idi. 1958 mundialından iki il əvvəl ölkə müstəqillik qazandı, amma Fontaine artıq Fransa liqalarında formalaşmış hücumçu idi və milli komanda üçün seçimini etmişdi – Les Bleus.

2026-cı ildə Fransa – Mərakeş 1/4 finalı təsadüfi olaraq “Just Fontaine derbisi” adlandırıldı. Çünki bu duel, bir vaxtlar doğulduğu torpaqla bayrağını daşıdığı ölkənin simvolik toqquşması idi.

Əslində isə, tarix başqa cür yaza bilərdi. İdman jurnalisti və tarixçi Philip Barker-in xatırlatdığı kimi, Fontaine İsveçdə keçirilən o mundiala birinci seçim kimi getməmişdi. Baş hücumçu Rene Bliard hazırlıq oyununda zədələnəndən sonra, son anda heyətə atıldı. O qədər gec qərar verilmişdi ki, Fontaine ilk oyuna çıxanda uyğun buts tapmamış, komanda yoldaşı Stephane Bruey-in butslarını geyinmişdi.

Bu gün bunu təsəvvür etmək çətindir. Dünya səhnəsində rekord qıran hücumçu – başqasının butslarında.

Məsələ bununla bitmir. Fontaine həmin mövsüm dizində menisk əməliyyatı keçirib, turnirə qədər onun iştirakının özü sual altında idi. Amma bu, ona gözlənilməz üstünlük verdi: digərləri ağır mövsümdən sonra İsveçə yorğun gəlmişdi, o isə nisbətən təzə və yüklənməmiş.

Dünya çempionatına yollananda cəmi beş oyunluq milli təcrübəsi vardı. Baş məşqçi Albert Batteux onu start heyətinə atanda, bu, risk kimi görünürdü. Amma Fransa daxilində Fontaine heç də tanınmayan biri deyildi.

“Üç köynək, iki jurnalist, sıfır təzyiq”

Fontaine illər sonra, 2002-ci ildə danışanda o mundialdakı atmosferi sadə bir cümlə ilə təsvir etmişdi: təzyiq yox idi.

Onun sözlərinə görə, komandaya cəmi iki jurnalist səyahət edirdi. Rəhbərlik isə o qədər tez ələnəcəklərinə inanırdı ki, futbolçulara cəmi üç oyun köynəyi vermişdi. Heç kim uzun yürüş gözləmirdi. Heç kim rekord barədə düşünmürdü.

Fontaine özü də düşünmürdü. Hətta üçüncü yer uğrunda oyunda penalti vurmaq imkanı olanda imtina etmişdi. Qol sayını şişirtmək fikri yox idi, sadəcə oynayırdı.

O, həmin mövsüm Reims ilə Fransa çempionu və kubok qalibi olmuşdu. Karyerası boyu dörd dəfə Ligue 1 titulunu qazandı – biri Nice, üçü Reims ilə. 1958-59 mövsümündə isə Reims-in Avropa Kubokunun finalına qədər yürüşündə yenə ön sırada idi: 10 qolla turnirin bombardiri oldu, amma finalda Real Madrid qarşısında dayanmaq mümkün olmadı.

Komanda yoldaşları arasında xüsusi yeri var idi. Fransa millisinin ulduzu, sonradan 1958 Ballon d'Or mükafatını alan Raymond Kopa ilə yığmada eyni otağı bölüşürdü. Kopa həmin il dünyanın ən yaxşısı seçiləndə, Fontaine səsvermədə üçüncü yeri tutmuşdu. Otaqda isə onlar sadəcə futbolu, bir-birlərini meydanda necə daha yaxşı başa düşə biləcəklərini müzakirə edirdilər.

Bu dialoqların nəticəsi İsveçdə görünəcəkdi.

Paraguayla başlayan partlayış

Fontaine mundiala Paraguay-a qarşı möhtəşəm startla daxil oldu. Fransa Qrup 2-nin açılış oyununda rəqibini 7:3 hesabı ilə darmadağın etdi, Fontaine isə het-triklə imza atdı. Məhz həmin gün, mavi formanı geyinmiş, amma borc götürülmüş butslarla, turnirin fitili alışdı.

O, bundan sonra hər oyunda qol vurdu. Qrup mərhələsi, 1/4 final, hətta Braziliya ilə yarımfinal – fərq etmirdi. Braziliya 17 yaşlı Pele ilə 5:2 hesablı qələbə qazandı, amma Fontaine yenə də adını tabloya yazdırdı.

Son zərbə üçün isə üçüncü yer uğrunda oyun qaldı. Rəqib Qərbi Almaniya idi. Fransa 6:3 hesabı ilə qalib gəldi, Fontaine isə dörd qol vurdu. Beləliklə, cəmi altı oyunda 13 qol.

Bu günə qədər toxunulmamış rəqəm.

Qolların sayı yox, keyfiyyəti

1950-ci illərin ağır dəri toplarını, qapıçıların zəif qorunduğu, müdafiəçilərin daha yavaş olduğu dövrü düşünəndə, çoxları o illərin hücumçularını sadəcə “fiziki güclü” kimi təsəvvür edir. Fontaine bu stereotipi dağıdır.

1958 kadrlarına baxanda, o, bu günün hücumçusu kimi görünür. Sürətli, iti, boşluqları hiss edən, ofsayd xəttinin arxasına sızmağı bacaran. Paraguay-a qarşı qollarından bəzilərində cərimə meydançasına gec, amma ideal zamanlanmış qaçışlarla daxil olur, topu sakitliklə künclərə yerləşdirirdi.

Philip Barker onu belə təsvir edir: müasir hücumçu kimi sürətli, cəbhə xəttinin lideri, qəzet L'Équipe-in yazdığı kimi “cəsur, döyüşçü, inadkar”. İlk oyunda het-trik – bu, istənilən futbolçuya nəhəng özünəinam gətirərdi.

Qərbi Almaniyaya qarşı het-trikin üçüncü qolu isə xüsusi bir əsərdir. Fontaine topu meydanın mərkəzinə yaxın nöqtədə götürür, müdafiəçiləri sürətlə geridə qoyur, sonra isə zərbəni uzaq küncə yönəldir. O epizod, illər sonra Michael Owen-in Argentina qapısına vurduğu məşhur qolu xatırladır – fərq yalnız rəngli və qara-ağ kadrlardadır.

1958 mundialı ümumiyyətlə qol yağışı ilə yadda qaldı: 16 komandadan ibarət turnirdə 126 qol vuruldu, bu göstərici yalnız 1954-cü ildə geridə qaldı. Fransa isə 23 qolla yarışın ən məhsuldar komandası idi. Fontaine təkcə bitirici deyildi, Kopa üçün də epizodlar hazırlayırdı. Ön xətt bütövlükdə yağ kimi axırdı.

İlk böyük Fransa, unudulan nəsil

Bu gün Fransa futbolu deyəndə tez-tez 1998 və 2018 çempion komandalar yada düşür. Zinedine Zidane, Didier Deschamps, Kylian Mbappé, Antoine Griezmann... Amma Barker-in fikrincə, 1958 nəslini də eyni sıraya qoymaq lazımdır.

O komandanın ön beşliyi mundialda 22 qol vurdu. Bu rəqəm təkcə məhsuldarlığı yox, gücü göstərir. Bəli, o illərin müdafiələri bu günlə müqayisədə daha yavaşıydı, amma Fransanın topu hərəkət etdirmə sürəti, kombinasiya keyfiyyəti istənilən dövrün komandalarına problem yarada biləcək səviyyədə idi.

Onları yalnız bir komanda dayandıra bildi – 1958 Braziliya yığması. Pele-nin yüksəliş dövrü, futbol tarixinin ən güclü kollektivlərindən biri. Yəni Fontaine və yoldaşları “zəif rəqiblər fonunda parlayan” komanda deyildi. Onlar həqiqi zirvəyə dırmanmışdılar.

Fontaine isə bu zirvəyə bir daha qayıda bilmədi. Zədələr karyerasını qısaltdı, o, dünya çempionatında yalnız bir dəfə oynadı. Bəzən sual açıq qalır: əgər o, 1962 və ya 1966 mundiallarında da Fransa hücumuna rəhbərlik edə bilsəydi, tarix necə yazılardı?

Futbolçu, həmkarların səsi, baş məşqçi

Meydandan getdikdən sonra Fontaine sadəcə köhnə xatirələrlə yaşayan əfsanə olmadı. 1961-ci ildə Fransa futbolçularının həmkarlar ittifaqı – UNFP-nin yaradılmasına kömək etdi və ilk prezidenti oldu. O dövrdə bu, cəsarətli addım idi: futbolçunun söz sahibi olmağa başladığı yeni bir mərhələnin başlanğıcı.

Məşqçilikdə də özünü sınadı. 1967-ci ildə Fransa millisinin başında iki oyuna çıxmaq imkanı qazandı. Sonra PSG və Toulouse klublarını çalışdırdı, ardınca doğulduğu ölkənin milli komandasına – Mərakeşə keçdi və orada iki il işlədı.

Paralel olaraq, idman mağazaları işlətdi, futbolun içindən heç çıxmadı. İnsanlar zaman-zaman “Dünya çempionatlarında qol rekordçusu kimdir?” deyə soruşanda, cavab hələ də onun adı olanda, Fontaine bundan həzz aldığını gizlətmirdi. Öz zarafatını da etmişdi: “İki yüz ildən sonra qayıtsam, rekordum yerində olacaq” – deyirdi. L'Équipe bu rekordu “sındırılmaz” adlandırmışdı.

Rekorda doğru qaçan yeni nəsil

2026 mundialında rəqəmlər yenidən hərəkətə gəlib. 48 komandadan ibarət format, əlavə oyunlar, yarımfinala qədər ən azı səkkiz matç. Mbappé artıq səkkiz qol vurub, Messi və Haaland yeddidədir, Kane və Bellingham bir az geridən gəlir. 1970-dən bəri yalnız üç dəfə mundial bombardiri altı qoldan çox vurub, indi isə rəqəmlər sürətlə qalxır.

Amma bütün bu üstünlüklərə baxmayaraq, onlar hələ də Fontaine-dən xeyli geridədir. O, bunu cəmi altı oyunda etmişdi. Bu rəqəmin böyüklüyü də buradan gəlir.

Fontaine 1 mart 2023-cü ildə, 89 yaşında vəfat etdi. O, Fransa millisinin iki dəfə dünya çempionu olduğunu gördü, Mbappé-nin yüksəlişinə şahid oldu. İndi onun rekorduna ən real namizədlərdən biri məhz Mbappé-dir.

Philip Barker-in bir cümləsi bu irsi sanki tamamlayır: əgər bu rekordu kimsə qıracaqsa, nə qədər simvolik olardı ki, bunu fransız hücumçusu etsin?

Amma rəqəm orada dayanır – 13. Qısa, sərt, meydan oxuyan bir rəqəm. Və bəlkə də sual belədir: bu rəqəmi nə vaxtsa kimsə siləcək, yoxsa Fontaine-in “unudulmuş” adı dünya futbolunun əbədi kölgəsində, sındırılmamış rekordun yanında qalacaq?