Plazma Youth Sport Games: İdmanın Davos'u

Adriatikə baxan tribunada qəribə bir səssizlik hökm sürür. Yalnız fiqurların taxtada sürüşən xışıltısı eşidilir. Dairəvi düzülmüş 20 uşaq – Balkanların ən istedadlı gənc şahmatçıları – tək-bətək oynamırlar. Hamısı bir nəfərə qarşıdır: qrossmeyster Nigel Short.

Short hər taxtanın yanından asta, bir az da sıxılmış addımlarla keçir, hər dəfə bir gediş edir. Amma bu, adi simultan seans deyil. Uşaqların arxasında məşhur simalar dayanıb, pıçıltı ilə məsləhət verirlər. Birinin yanında keçmiş French Open çempionu Ana Ivanovic, digərində sabiq Burnley baş məşqçisi Sean Dyche, bir küncdə isə sağçı texnologiya milyarderi Peter Thiel. Şahmat lövhələrinin arxasında bu qədər fərqli dünyanın toqquşması Splitdə keçirilən Plazma Youth Sport Games-in (YSG) ruhunu yaxşı izah edir.

“İdmanın Davos”u və yarım milyon uşaq

Bu il 30 yaşını qeyd edən Plazma Youth Sport Games Dalmasiya sahilində sadəcə yay tədbiri deyil. Bəzi qonaqların dediyi kimi, bu, “idmanın Davos”udur. Hər yay idman və siyasət dünyasının tanınmış simaları Splitə axışır. Amma parlaq vitrinlərin arxasında bir əsas rəqəm dayanır: Avropanın ən böyük uşaq həvəskar idman tədbiri.

Bu il təkcə seçmə mərhələlərinə yaxın yarım milyon uşaq qatılıb. Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya, Sloveniya və Şimali Makedoniyadan gələn uşaqlar 10 idman növündə – şahmatdan tutmuş 3x3 basketbola qədər – final mərhələsinə çıxmaq üçün yarışıb. Həftə ərzində Splitdə keçirilən finallar yalnız nəticələr üçün deyil. Uşaqlara komanda işi, əməkdaşlıq və ən əsası, telefonları bir kənara qoymağı öyrətmək əsas hədəfdir. Təşkilatçılar Plazma oyunlarını təkcə idman yarışı deyil, “sosial layihə” adlandırırlar.

Bu mesaj öz bəhrəsini verib. Zlatan Ibrahimovic-dən tutmuş Alastair Campbell-ə qədər saysız-hesabsız məşhur YSG-nin səfiri olub. Oradan ayrılanların çoxu az qala təbliğatçıya çevrilir. Sean Dyche oyunları “möhtəşəm, həqiqətən möhtəşəm təşəbbüs” adlandırır və xüsusilə qızların mini-futbol finalını xatırlayır: “Çox gözəl idi, yaxşı futbol oynayırdılar; bir-birlərinə sərt girirdilər, həqiqətən oynayırdılar. Hiss olunurdu ki, özlərini azad hiss edirlər və bu mühitdə dəstəklənirlər”.

Dyche-in fikrincə, bu cür layihənin Birləşmiş Krallıqda yaranması asan olmazdı: “Mənə elə gəlir ki, İngiltərədə hansısa təşəbbüsü başlatmaq istəyəndə dərhal min dənə qayda-qanun çıxır qabağına. Maliyyə tapmağın nə qədər çətin olduğunu da bilirəm, insanlar üçün dövr ağırdır”.

Müharibədən doğan oyunlar

Plazma oyunlarının öz hekayəsi də çətinlikdən başlayır. Təsisçi Zdravko Maric bu layihəni Yuqoslaviyanın dağılmasından və Bosniya müharibəsindən sonra qurub. Onun məqsədi idealist sülh manifesti deyil, daha konkret idi: o dövrdə Xorvatiya gəncləri arasında yayılmış narkotik problemilə mübarizə aparmaq.

“Bu, ömürlük layihədir və biz onunla hər gün yaşayırıq”, – deyə qardaşı Slaven Maric danışır. O da oyunların ilk günlərindən bu prosesin içindədir. “Amma Zdravko başlayanda bunun bu qədər böyüyəcəyini təsəvvür etmirdik. Söhbət idmandan və nəticələrdən getmir, söhbət sosial həyatdan, bir yerdə olmaqdan gedir. O vaxt narkotikdən çox problem var idi, indi isə məqsəd uşaqları real həyatda bir yerdə vaxt keçirməyə gətirməkdir”.

2026-cı il üçün əsas mesajlardan biri də budur: uşaqları telefondan qoparmaq. Maric deyir ki, bir neçə esports brendi oyunlara qoşulmaq istəyib, amma bu təkliflər rədd edilib. Rəqəmsal ekranlar yox, real meydanlar. Bu, onların prinsipidir.

Split – kiçik şəhər, nəhəng idman tarixi

Oyunların Splitə gəlməsi şəhərin idman salnaməsinə yeni qat əlavə edib. Cəmi 160 minə yaxın əhalisi olan bu kiçik şəhər Goran Ivanisevic və Bernard Vukas kimi ulduzlar yetişdirib. Luka Modric-dən əvvəl “Xorvatiyanın ən böyük futbolçusu” titulu Vukasın idi. Amma siyahı bununla bitmir.

Branko Cikatic – dünyanın ən güclü kikboksçularından biri. NBA-də üçqat ardıcıl çempion olmuş Toni Kukoc. Məşhur alpinist Stipe Bozic. Splitin mərkəzində Hollivud üslubunda öz “Olimpiya şöhrət xiyabanı” var – 73 medalçının adları orada əbədiləşdirilib. Şəhərin özünəməxsus idman oyunu belə var: picigin – sanki “hackysack”, amma ayaqla yox, əllə, Adriatikin sığ suyunda oynanılır.

Belə fonda Plazma oyunları ilə şəhər arasında bağın dərin olması təəccüblü deyil. Yerli sakinlərin qüruru hər addımda hiss olunur. Daha bir tanış ad – Slaven Bilic. Keçmiş Premyer Liqa futbolçusu və baş məşqçisi, indi isə təbii ki, YSG səfiri. “Mən obyektiv deyiləm, çünki Zdravko ilə 30 ildən çoxdur tanışam, amma dünyada bu qədər neqativlik varkən belə bir şeyin mövcud olması əladır”, – deyə Bilic bildirir. “Xüsusən də guya qeyri-sabit hesab olunan bu bölgədə”.

Sərhədlər genişlənir, milyarderlər gəlir

Təşkilatçıların və tərəfdaşların ağlında indi bir sual var: bu oyunlar hara qədər böyüyə bilər? Aydın hədəflərdən biri iştirakçı ölkələrin sayını artırmaqdır. Bu il Şimali Makedoniya ilk dəfə qatılıb, Ukraynadan komandalar dəvətli qonaq kimi iştirak edib. Daha altı ölkə ilə gələcəkdə qoşulmaq barədə danışıqlar gedir.

Sponsorlar da artır. Coca-Cola, Topps və Xorvatiyanın aparıcı telekommunikasiya şirkəti Telemach artıq tərəfdaşlar sırasındadır. Daha diqqətçəkən fakt: oyunlarla əlaqəli 11 milyarder var və onların bir neçəsi layihəyə ciddi maliyyə yatırıb. Həmin investorlar arasında PayPal və Palantir-in qurucusu, ABŞ vitse-prezidenti JD Vance-in siyasi mentoru sayılan Peter Thiel də göstərilir. Thiel-dən niyə bu oyunlara sərmayə qoyduğunu soruşanda o, cavab verməyib və mühafizəçiləri ilə birlikdə sahilboyu uzaqlaşıb.

UEFA prezidenti Aleksander Ceferin isə məsələni başqa tərəfdən görür. Onun rəhbərlik etdiyi qurum YSG-yə maliyyə dəstəyi verir və Ceferin bu oyunları “böyük idmanın düzgün iş görməsi” kimi qiymətləndirir. Splitdə olarkən FIFA ilə davam edən mübahisəsi barədə danışmaq istəməsə də, oyunlar haqda dedikləri gizli mesaj daşıyırdı: “Düşünürəm ki, ən yüksək səviyyəli idmandan və böyük turnirlərdən gələn pul idmanın inkişafına yönəlməlidir və bu, məhz idmanın inkişafıdır”. Bu cümlə istər-istəməz Gianni Infantino-nun Dünya Çempionatının payını özəl investorlara satmaq cəhdlərini yada salır.

Yubiley həftəsinin son fiti

Cümə axşamı gecəsi oyunlar özünəməxsus “Soccer Aid” versiyası ilə başa çatdı. Bir tərəfdə YSG komandası, o biri tərəfdə 11 ulduzdan ibarət heyət. Kağız üzərində balans pozulmuş kimi görünürdü: all-star komandasında Claude Makélélé, Pavel Nedved və Zlatan Ibrahimovic meydanda idi. Yerli uşaqların üstünlüyü isə kənar xəttdə idi – onların baş məşqçisi Sean Dyche idi.

Meydançada körpülər quruldu, yaddaşlarda qalacaq anlar yazıldı, uşaqlar “düz-əməlli” oyunun nə olduğunu hiss etdi. 30 illik yubiley həftəsini bitirmək üçün pis ssenari deyildi.

İndi sual budur: bu oyunlar Balkanlardan kənara çıxıb, həqiqətən pan-Avropa uşaq idman hərəkatına çevriləcək, yoxsa Splitin isti daş küçələrində doğulan bu ideya elə buranın öz ruhunu qoruyaraq böyüməyə davam edəcək?