Premyer Liqa: 15 və 16 yaşlı gənc futbolçuların hekayələri

Premyer Liqa səhnəsində son günlər iki yeniyetmə adı daha çox çəkilir. İkisi də başlıq olur, amma tamamilə fərqli səbəblərlə.

Bir tərəfdə 16 yaşlı cinah oyunçusu Max Dowman var – Portman Road-da EFL Cup üçüncü raundunda Ipswich Town-a qarşı şou göstərən uşaq. İki qol, 4:2-lik qələbə və tribunaları silkələyən performans. Digər tərəfdə isə Manchester United-in 15 yaşlı hücumçusu JJ Gabriel – klubdan ayrılmaq üçün rəsmi müraciət verən, amma yayda əsas komanda ilə məşqlərə çıxan və Michael Carrick-in komandasında debütə hazırlaşan gənc.

Eyni liqa, eyni nəsil. Tamamilə fərqli yollar.

15 yaşında premyer liqa, 16 yaşında Avropa rekordu

Dowman artıq bir mövsüm əvvəl tarixə düşmüşdü. O, ötən mövsüm Premyer Liqa tarixində ikinci ən gənc futbolçu, Çempionlar Liqasında isə indiyə qədər çıxış edən ən gənc oyunçu oldu. Arsenal onun üzərinə cəsarətlə getdi və mükafatını Portman Road-da aldı: iki qol, meydanda tam yetkin futbolçu kimi qərarvermə, topu tələb etmə, məsuliyyət götürmə.

Bu səviyyəyə gəlmək üçün ilk qayda aydındır: Premyer Liqada rəsmi oyun keçirmək üçün minimum yaş – həmin mövsümdə və ya tədris ilində 16 yaşına çatacaq olmaqdır. İngiltərə və Uels məktəb sisteminə görə bu, 11-ci sinifdə oxumaq deməkdir.

Dowman da ilk Premyer Liqa oyununa çıxanda 15 yaşında idi, amma həmin mövsüm 16 yaşına çatmalı idi. Onun kimi Ethan Nwaneri və Jeremy Monga da liqada debüt etdikləri vaxt 15 yaşında idilər və həmin tədris ilində 16 olacaqdılar.

JJ Gabriel üçün isə xətt bir az fərqli çəkilib. O, ötən mövsüm heç bir halda debüt edə bilməzdi. Qayda buna icazə vermirdi. United forması ilə ilk rəsmi dəqiqələrini yalnız bu mövsüm ala bilər – çünki 16 yaşına gələn ay çatır.

Akademiya nərdivanı: Kateqoriya 1-dən aşağıya doğru

İngiltərədə akademiya sistemi özü ayrıca bir dünya kimi işləyir. Klublar Kateqoriya 1-dən Kateqoriya 4-ə qədər dərəcələndirilir. Yuxarı kateqoriyadakı klub aşağı kateqoriyadan istənilən gənc futbolçunu strukturlaşdırılmış kompensasiya müqabilində özünə çəkə bilər.

Yəni Kateqoriya 1-də olanlar – ölkənin ən iri akademiyaları – Kateqoriya 2, 3 və 4-dən istənilən istedadı almaq hüququna malikdir. Uşaqların taleyi çox vaxt bu cədvəldə hansı pillədə olduqlarından asılı olur.

Rəsmi bağlılıq isə yalnız bir anda başlayır: ilk təqaüd müqaviləsi imzalananda. Ondan əvvəl gənc oyunçunu müəyyən qədər qoruyan qeydiyyat hüquqları var, amma o, hələ tam mənada bağlanmış hesab edilmir. Həmin mövsüm üçün qeydiyyatda olan klubun üstünlüyü var, amma qapılar tam bağlanmayıb.

Premyer Liqada əsas komanda ilə meydana çıxmaq üçün isə bir şərt dəyişməzdir: futbolçunun klubla təqaüd razılaşması olmalıdır.

Peşəkar müqaviləyə qədər uzun yol

Qayda sərtdir və hamıya eynidir. Futbolçu ilk peşəkar müqaviləsini yalnız 16 yaşına çatacağı mövsümdə təklif kimi ala bilər. Amma imza atmaq? Bu, yalnız 17-ci ad günündə mümkündür.

Təqaüd müqaviləsi ilə gənclər artıq maaş alırlar, amma bu, klassik peşəkar müqavilə deyil. Sistem daha çox şagirdlik, çıraklıq modelinə bənzəyir: həm işləyirsən, həm öyrənirsən.

Bəzən bu öyrənmə həyatı ailədən də uzaqda davam edir. Ailəsi başqa şəhərdə və ya ölkədə qalan yeniyetmələr tez-tez klubun əməkdaşlıq etdiyi yerli ailələrin yanında qalırlar. Futbolda buna illərdir bir söz deyilir – “digs”. Ev mühitinə bənzər, amma futbol ritminə uyğunlaşdırılmış həyat.

Evdə qalanlar üçün isə başqa dəstək forması var. Bəzi klublar ailə ilə yaşayan yeniyetmələrə yaşayış və qida xərclərini qarşılamaq üçün əlavə vəsait verir. Məqsəd eynidir: gəncin diqqəti yalnız futbola və dərslərə yönəlsin.

4 faizlik soyuq həqiqət

Akademiya həyatı xaricdən parıltılı görünə bilər. Amma rəqəmlər sərtdir. 2024-cü ildə Essex Universitetinin apardığı araşdırmaya görə, peşəkar akademiyalarda olan yeniyetmələrin cəmi 4 faizi sonradan yüksək liqa səviyyəsinə – yəni top-flight futboluna – yüksəlir.

Bu rəqəm ölkə üzrə klubların düşüncə tərzini dəyişdirib. Artıq çoxu anlayır ki, hər kəs Max Dowman və ya JJ Gabriel olmayacaq. Ona görə də alternativ yol açmaq məcburiyyətindədirlər.

Akademiyalarda əsas fənlər – dil, riyaziyyat, təbiət elmləri – hələ də tədrisin mərkəzindədir. Amma son illər proqramlar genişlənib: həyat bacarıqları, media ilə davranış, maliyyə savadlılığı, hətta sürücülük dərsləri. Məqsəd aydındır: bu uşaqlar sabah peşəkar müqavilə almasalar belə, həyatda tək qalmamalıdırlar.

Derby County klubunda təhsilin keçmiş rəhbəri, həm də İngiltərənin gənclər yığmalarında oxşar vəzifədə çalışmış Simon Ord bunu açıq deyir: klublar bu uşaqların akademik potensialını kəsməyə haqqı yoxdur. Onun fikrincə, bir gənci 4-5 il akademiyada saxlayıb, təhsili kənara atıb, sonra da peşəkar müqavilə verməmək – sadəcə etik deyil.

Ord özü, xüsusilə GCSE ili zamanı, oyunçuların dərsdən uzaq qaldığı vaxtı məhdudlaşdırdığını xatırladır. Amma o da bilir ki, istisnalar var. Max Dowman kimi.

Dowman həm Arsenal akademiyasında yüksəlib, həm də GCSE imtahanlarından yüksək qiymətlərlə çıxıb. Klub onun üçün dərs-qrafikini elə qurub ki, nə meydanda, nə də sinif otağında geridə qalmasın. Nəticə ortadadır: həm rekordlar, həm də diplomda parlaq rəqəmlər.

Paltardəyişmə otağı, sponsorlar, yeni qaydalar

Bu yaşda uşaqların yalnız oyun deyil, təhlükəsizlik qaydaları da xüsusi nəzarətdədir. 18 yaşına çatmamış futbolçular əsas komanda ilə eyni paltardəyişmə otağında soyuna bilməzlər. Onlar üçün ayrıca otaq ayrılır.

Duş məsələsi də təsadüfə buraxılmır. Gənclərin istifadə etdiyi duş otaqlarına klubun təyin etdiyi müşayiətçi – oyunçu əlaqələndiricisi və ya təhlükəsizlik heyətindən bir şəxs – nəzarət edir. Aşağı divizionlarda, heyət az olanda isə bu rolu DBS qeydiyyatlı başqa işçilər də icra edə bilər.

Meydançada forma üzərindəki loqo belə yaşa bağlı dəyişir. 18 yaşından kiçik futbolçular qumar şirkətlərinin loqosunu daşıyan köynəkləri geyinə bilməzlər. Premyer Liqa klubları üçün bu məsələ indi daha rahatdır, çünki ön tərəfdə qumar sponsorlarına ümumi qadağa artıq qüvvədədir.

Komandaya səfərlərdə, avtobusda, oteldə də eyni prinsip işləyir: gənclər spirtli içki olan mühitdən uzaq tutulur, təhlükəsizlik protokolları sərt şəkildə tətbiq olunur.

Hətta əvəzetmə qaydalarında belə onların adı ayrıca çəkilir. Yeni tətbiq olunan 10 saniyəlik əvəzetmə qaydasına əsasən, futbolçu meydanı ən yaxın xəttdən tərk etməlidir. Amma 18 yaşından kiçik oyunçular üçün istisna var: onlar həmişə texniki zonaların yanında, mərkəz xəttində – yəni ehtiyat skamyalarının önündən çıxmalıdırlar. Bu da yenə eyni səbəbə bağlanır: təhlükəsizlik.

Uşaqlıqla peşəkarlıq arasında sıxılmış həyat

Bütün bu qaydalar, rəqəmlər, müqavilələr bir sualı ortaya çıxarır: 15-16 yaşlı bir yeniyetmə həm məktəb, həm ailə, həm də Premyer Liqa təzyiqi ilə necə yaşayır?

Bəziləri üçün cavab Max Dowman nümunəsində gizlənib – dərslə futbolu paralel aparmaq, klubun təhsil proqramından maksimum istifadə etmək, meydanda isə sanki illərin peşəkarı kimi oynamaq.

Bəziləri üçün isə bu yol JJ Gabriel kimi kəsişməyə girir. Böyük klub, böyük gözləntilər, amma eyni zamanda daha çox oyun, daha çox şans istəyən bir gəncin ayrılıq qərarı.

İngiltərə akademiyalarında hər mövsüm yüzlərlə yeniyetmə bu suallarla yaşayır. Çoxu heç vaxt milyonların izlədiyi arenalara çıxmayacaq. Amma bəlkə də bu gün adını eşitdiyimiz bu iki gənc – Dowman və Gabriel – həmin 4 faizin gələcək simaları olacaq.

Yoxsa növbəti araşdırmalarda, “itirilmiş istedadlar” siyahısında adlarını görəcəyik? Premyer Liqanın gənclik oyunu hər mövsüm bu sualı yenidən ortaya atır.