Amerika anti-dopinq sistemi növbəti dəfə sərt qərarla gündəmə gəlib. USADA bu gün açıqlayıb ki, Efiopiyanın Oromia regionundan olan yüngül atletika idmançısı Adane Anmaw Mengesha bir neçə anti-dopinq qayda pozuntusuna görə beş illik yarışqadağanı qəbul edib.
Cəmi 22 yaşı var. Karyerasının yüksəliş dövrü. Və indi – uzun bir fasilə.
Washington-da ikinci yer, pərdəarxasında isə qayda pozuntusu
Hadisələrin mərkəzi 4 aprel 2025-ci ilə, Washington D.C.-də keçirilən Cherry Blossom 10 Miler yarışına gedib çıxır. USA Track & Field tərəfindən təsdiqlənmiş bu startda Mengesha finişə ikinci çatmışdı. Nümunə götürülməsi zamanı o, venadaxili aminoturşu məhlulundan istifadə etdiyini bəyan edib.
USADA araşdırmanı dərinləşdirəndə daha kritik detal ortaya çıxıb: 26–30 mart 2025 tarixləri arasında idmançıya həkim tərəfindən tibbi vəziyyətinin müalicəsi üçün bir neçə dəfə venadaxili infuziya tətbiq olunub və bu infuziyaların həcmi hər 12 saatda 100 ml həddini aşıb.
Qayda isə birmənalıdır. 12 saat ərzində ümumi həcmi 100 ml-dən çox olan venadaxili infuziya və ya inyeksiyalar, müəyyən istisnalar xaric, hər zaman qadağan olunan “Specified Method” kimi təsnif edilir. Burada qadağan edilmiş maddə aşkarlanmayıb, amma həcm limiti pozulduğu üçün müalicənin özü anti-dopinq qayda pozuntusu sayılıb. Üstəlik, bu prosedurlar nə xəstəxana şəraitində, nə cərrahi əməliyyat, nə də klinik diaqnostik müayinə çərçivəsində aparılıb.
Tibbi istisna cəhdi və saxtalaşdırma ittihamı
Hadisənin ən ağır tərəfi isə buradan sonra başlayıb. USADA, Efiopiya Anti-Dopinq Təşkilatı (ETH-ADA) ilə birgə apardığı araşdırma zamanı müəyyən edib ki, Mengesha tibbi vəziyyətinə görə infuziya təyin olunsa da, sonradan TUE (Therapeutic Use Exemption) – terapevtik istifadə istisnası üçün müraciət edərkən saxtakarlığa yol verib.
Qaydalar aydındır: Efiopiya idmançısı kimi o, TUE müraciətini məhz ETH-ADA-ya təqdim etməli idi. Mengesha isə infuziyaların guya Addis Ababada yerləşən xəstəxanada edildiyini göstərən saxtalaşdırılmış sənədlər təqdim edib. Bu addım artıq təkcə texniki qayda pozuntusu deyil, “tampering” – sübutlara müdaxilə və aldatma kimi qiymətləndirilib.
Bu saxtakarlıq cəhdi araşdırmanı uzadıb, prosesin yekun qərara gəlməsini xeyli gecikdirib. Və cəzanın sərtləşməsində əsas faktorlardan birinə çevrilib.
Altı ildən beş ilə: etirafın qiyməti
Dünya Anti-Dopinq Məcəlləsinin 10.8.1-ci maddəsi idmançılara müəyyən şərtlərlə cəza endirimi imkanı verir. Əgər idmançı dörd və ya daha çox illik diskvalifikasiya ilə üzləşirsə, ona irəli sürülən cəzanı 20 gün ərzində etiraf edib qəbul edərsə, müddət bir il azaldıla bilər.
Məhz bu mexanizm Mengesha üçün işə düşüb. Əslində ona altı illik yarışqadağanı tətbiq olunmalı idi. Lakin qaydada nəzərdə tutulan müddətdə pozuntunu etiraf etdiyi üçün sanksiya bir il azaldılıb və yekun qərar beş il olub.
Cəza müddəti 5 noyabr 2025-ci ildən – onun müvəqqəti uzaqlaşdırıldığı tarixdən etibarən hesablanır. Üstəlik, 4 aprel 2025 və ondan sonrakı bütün yarış nəticələri ləğv edilib: medallar, xallar, mükafatlar hamısı müsadirə olunur.
Bir finiş xətti keçildi, amma kağız üzərində sanki heç vaxt mövcud olmayıb.
Qaydanı bilməmək bəhanə deyil
Bu hadisə fonunda USADA-nın mesajı da dəyişmir: qaydaları bilmək idmançının öz məsuliyyətidir. Qurum öz saytında test proseduru, qadağan olunmuş maddələr və üsullar, “Whereabouts” məlumatlarının yenilənməsi, zəruri dərmanlar üçün icazə alma qaydaları, həmçinin qida əlavələrinin riskləri barədə geniş təlimat bazası saxlayır.
Bununla kifayətlənməyib, USADA milli federasiyalar və idmançılar üçün maarifləndirici sessiyalar keçirir, əlavə, qidalanma, “clean sport” üzrə bələdçilər, xəbərdarlıqlar və tövsiyələr yayır. Məqsəd sadədir: səhv üçün bəhanə yeri qoymamaq.
Eyni zamanda, performans artırıcı maddələrin sui-istifadəsini ifşa etmək üçün müxtəlif anonim məlumat kanalları fəaliyyət göstərir – telefon, mətn mesajı, elektron poçt və poçt ünvanı vasitəsilə “tip” göndərmək mümkündür. Təmiz idmançıları qorumaq və ədalətli rəqabəti saxlamaq üçün bu mexanizmlər USADA-nın işinin əsas sütunlarından biridir.
Təmiz idmanın sərt tərəfi
USADA ABŞ Olimpiya və Paralimpiya Hərəkatına daxil olan idmançılar üçün test və nəticə idarəçiliyinə cavabdeh qurum kimi tanınır. Onların mandatı yalnız analiz götürüb cəza vermək deyil, eyni zamanda elmi tədqiqatlar və təhsil proqramları ilə idmanın bütövlüyünü qorumaqdır.
Mengesha işi bu sistemin necə işlədiyini bir daha göstərdi: qadağan olunmuş maddə tapılmaya da bilər, amma qaydaların hər bəndi – hətta infuziyanın həcmi belə – ciddi nəzarət altındadır. Sənədlərin saxtalaşdırılması isə artıq fərqli səviyyədir. Burada söhbət təkcə səhvdən yox, inamın sarsılmasından gedir.
İndi gənc efiopiyalı qaçışçı üçün sual sadə, cavabı isə ağırdır: beş illik fasilədən sonra o, həm formaya, həm də etibara geri dönə biləcəkmi?
