İngiltərə futbolunun parıltılı böhranı: Selhurst Park-da kubok qaldırılması
Martin Odegaard Selhurst Park-ın mərkəzində Premyer Liqa kubokunu başı üzərinə qaldıranda, səhnə sanki nağılın son səhifəsi idi. Cənubi Londonda günəş parlayır, Arsenal azarkeşləri 22 illik həsrətdən sonra nəhayət çempionluğun dadını çıxarır, kubok isə yenidən başqa bir klubun əlinə keçirirdi. Üç mövsüm, üç fərqli çempion: Manchester City, Liverpool, indi də Arsenal.
Kağız üzərində bu, Avropanın ən sağlam, ən rəqabətli liqasının tablosudur. Hətta bundan artığı yoxdur.
Rəqabət zirvədə, təkəbbür isə qitə boyu
İngiltərə çempionluğu hər mövsüm yeni sahibini tapdığı halda, qitənin qalan hissəsi eyni simaları yenidən və yenidən görür. İspaniyada pullar çoxdur, amma çempionluq demək olar ki, yalnız iki ünvan tanıyır: Barcelona və Real Madrid son 22 mövsümün 20-də titulun sahibi olub. Almaniyada Bayern Munich 14 mövsümün 13-də zirvəni heç kimə verməyib. Fransada PSG son doqquz mövsümün səkkizində taxtı qoruyub.
Yalnız İtaliyanın Serie A-si bu mənzərəni bir az sındıra bilib. Son yeddi ildə Juventus, Inter Milan, AC Milan və Napoli növbə ilə çempionluq yaşayıb. İngiltərə üçün bu, özünü tərifləmək üçün kifayət qədər möhkəm arqumentdir: rəqabət var, dəyişiklik var, dramatizm var.
Avropa kuboklarında da tablo parlaqdı. Yalnız ötən şənbə günkü finalda PSG-nin Arsenal üzərində penaltilərlə qazandığı Çempionlar Liqası qələbəsi ingilis klublarının tam süpürgəsinin qarşısını aldı. Ondan əvvəl Aston Villa və Crystal Palace müvafiq olaraq Europa League və Europa Conference League kuboklarını muzeylərinə aparmışdı. Üstəlik, Chelsea hələ də FIFA Club World Cup titulunun sahibidir.
Bu, təsadüf deyil. Pul danışır.
Pul seli və gəlirin qaranlıq tərəfi
Premyer Liqa televiziya hüquqlarını – həm ölkə daxilində, həm də xaricdə – planetdə heç kimin çatmadığı rəqəmlərə satır. Deloitte-in son hesablamasına görə, dünyanın gəlir baxımından ən varlı 30 klubunun yarısı İngiltərədən gəlir. Üstəlik, adətən “balaca” sayılan AFC Bournemouth, Brentford və Brighton & Hove Albion belə bu siyahıya düşməyi bacarıb.
Amma rəqəmlərin parıltısını bir az qaşıyanda, altından narahatlıq çıxır. Gəlirlər rekorddadır, bəs mənfəət?
Mövcud məlumatlara görə, Premyer Liqada yalnız dörd klub – Newcastle, Aston Villa, Bournemouth və Liverpool – son mövsümdə real mənada mənfəət yaza bilib. Qalanları ya zərərlə işləyir, ya da rəqəmləri gözəgəlimli göstərmək üçün maliyyə akrobatikasına əl atır.
Elita xaricində isə tablo daha da qaranlıqdır. Son illərdə Derby County və Sheffield Wednesday kimi tarixi klublar da daxil olmaqla bir sıra komanda inzibati idarəetməyə (administration) düşüb. Bu, yalnız səhv idarəetmə deyil, sistemin özündəki gərginliyin işarəsidir.
Maliyyə Fair Play qaydalarına uyğun qalmaq üçün bir çox klub stadion və məşq bazalarını “sat və geri icarəyə götür” tipli razılaşmalarla kağız üzərində gəlir yazır. Məqsəd eyni: rəqabəti qorumaq, dövlət fondu kimi həddindən artıq zəngin sahiblərin transfer bazarını şişirtməsinin qarşısını almaq və digərlərini iflasa aparacaq riskli yarışa məcbur etməmək.
Ancaq bu cür sahiblərin özü də artıq əvvəlki qədər həvəsli görünmür.
Ulduzlar gedir, boşluq isə dolmur
İngiltərə klublarının zənginliyi meydanda keyfiyyət gətirməlidir. Amma başqa bir cərgədə fərqli bir cədvəl yazılır: ulduz axını.
Artıq bir neçə aparıcı ingilis futbolçusu karyerasını ölkə xaricində davam etdirir. Onların arasında yığmanın kapitanı Harry Kane də var. Ötən həftə Newcastle United-dən Anthony Gordon-un Barcelona-ya satılması ilə, qarşıdakı dünya çempionatı üçün İngiltərə heyətində yer alan futbolçulardan altısı artıq xarici klubların formasını geyinir.
Ölkənin tanınmış qələm sahiblərindən, The Times yazarı Martin Samuel bu mənzərəni belə şərh edib: əvvəllər Real Madrid və ya AC Milan ingilis futbolçusunun dalınca gələndə bu, milli qürur məsələsi kimi qəbul olunurdu. İndi isə heyətin deməyə az qalmış dörddə birinin ölkə xaricində olması “talent drain” – yəni istedad axını kimi görünür. Daha da narahatedici olan odur ki, eyni səviyyədə keyfiyyət tərsinə – İngiltərəyə – eyni axınla gəlmir.
Başqa sözlə, Premyer Liqa parlayır, amma ingilis futbolçusunun öz vətənindəki çəkisi yavaş-yavaş azalır.
Çempionluqla yanaşı, uçurum da yaxın
Meydandakı rəqabət nə qədər sərt olsa, biznes modeli üçün risk də bir o qədər kəskinləşir. Son mövsüm bunu acı şəkildə xatırlatdı.
2021-ci ildə Avropanın qapalı Super Liqasına qoşulmağa hazır olan altı Premyer Liqa klubundan biri olan Tottenham Hotspur bu dəfə çətinliklə elitada qaldı, demək olar ki, aşağı liqaya yuvarlanırdı. West Ham United isə xilas ola bilmədi. Premyer Liqanın tarixində səkkizinci ən uzunömürlü klub, Deloitte-in Money League sıralamasında 20-ci yerdə olan London təmsilçisi aşağı liqaya düşdü.
Bu, xüsusilə ABŞ-dan gələn sərmayədarlar üçün soyuq duş effekti yarada bilər. Onların alışdığı peşəkar liqalarda enib-qalxma, yəni “relegation” anlayışı yoxdur. Orada investisiya sabitlik və təminat üzərində qurulur. Burada isə milyardlıq layihə bir mövsümdə çökə bilər.
Samuel-in qeyd etdiyi kimi, Liverpool, Manchester United, Crystal Palace, Chelsea və Newcastle “bir şəkildə” satışa açıqdır. Potensial alıcılar isə West Ham-ın aqibətinə, Tottenham-ın son anda qurtuluşuna baxıb düşünməli olacaqlar. Sözün əsl mənasında, “titrəyəcəklər”.
Əslində, təkcə onlar yox. Premyer Liqanın zirvəsində oturanlar da eyni mənzərəyə baxıb eyni sualı verirlər: bu qədər parıltının altında dayanıqlı bir təməl varmı, yoxsa kuboklar qaldırılarkən, sistem səssizcə dağılmağa doğru gedir?
