Manchester City derbisində VAR biabırçılığı: Sürət miqyası

“Tez, tez, tez! Get, get, get, get, get!”

Manchester derbisində Erling Haaland‑ın qalibiyyət qolunu təsdiqləyən VAR epizodunu idarə edən Matt Donohue ekranda təkrarları irəli‑geri sararkən məhz bu sözləri qışqırırdı. Sanki kimsə kronometrə basmışdı. Sürət tələb olunurdu. Və məhz bu tələskənlikdən Premyer Liqa tarixinin ən ağır VAR biabırçılıqlarından biri doğuldu.

Çünki Donohue və onun köməkçi VAR‑ı Blake Antrobus inanılmaz dərəcədə açıq bir detalı – Enzo Fernandez‑in topa getməzdən əvvəl təxminən üç metr ofsaydda olduğunu – heç cür görmədilər. Qol qüvvədə qaldı, Manchester City derbidə Manchester United‑i 1:0 hesabı ilə keçdi. Amma nəticədən çox, proses yadda qaldı.

Sürət xəyalları və qızıl balıq akvariumu

Hakimlik həmişə təzyiq altında olub. VAR gəldikdən sonra isə bu akvariumun şüşəsi daha da şəffaflaşdı, hər hərəkət böyüdücü şüşə altına düşdü. Premyer Liqa bu mövsüm üçün rəsmi prinsiplərindən birini belə müəyyənləşdirmişdi: “VAR‑ın daha səmərəli tətbiqi, ləngimələrin azaldılması”.

Sual indi budur: oyun dəqiqliyi sürətə qurban verib?

Donohue‑nun səsi həmin epizodda hər şeyi açır: “Gəlin, gəlin, gəlin, gəlin!” Sakit, ardıcıl, sistemli yoxlama yerinə, panik, qarma‑qarışıq, təlaşlı dialoq. VAR otağında olmalı olan hər şeyin əksi.

Azarkeşlər, ekspertlər, radio verilişləri, qəzet köşələri – hamısı eyni şeyi deyir: “VAR tez olmalıdır, fasilələr dözülməzdir”. Premyer Liqa paydaş sorğusunda – baş məşqçilər, məşqçilər, azarkeşlər – əsas tələb yenə sürət idi. Bu, təzyiq yaradır. Amma belə bir səhv üçün bəhanə deyil.

City baş məşqçisi Enzo Maresca çərşənbə günü danışarkən, hər nə qədər bu biabırçılığın faydasını görsə də, müəyyən empatiya göstərdi: “10‑20 saniyəyə qərar vermək onlar üçün asan deyil. Bəzən səhv edirlər. Mən də səhv edirəm, futbolçular da. Bu, işimizin bir hissəsidir”.

Hakimlərin rəhbəri Howard Webb də qərarların sürətləndirilməsi istəyini nəzərə alıb. Statistika hətta müəyyən müsbət effekt göstərir: VAR ləngimələri – hakimlərin tribunaya elanları da daxil olmaqla – oyun başına orta hesabla 46 saniyədən 36 saniyəyə enib. Amma bu rəqəmlər indi çox soyuq görünür.

Çünki mövsümdəki digər açıq VAR səhvi – Aston Villa səfərində Arsenal‑a penalti verilməməsi – yenə epizodun “çox tez təmizlənməsi” ilə əlaqələndirilir.

Ən böyük səhv: kadrı dayandırmaq

Ən təhlükəli səhv, əslində, Donohue hücum fazasını “sürətlə keçməyə” çalışmazdan əvvəl baş verdi. O, təkrar operatorundan videonu ilk təkrarda Josko Gvardiol topa toxunub cərimə meydançasına ötürmə etdiyi an dayandırmağı xahiş etdi və dərhal yarıavtomatik ofsayd texnologiyasına keçdi.

Bu, prosedur baxımından açıq şəkildə yanlış idi.

VAR komandası epizodu tam şəkildə – ötürmədən Haaland‑ın zərbəsinə qədər – dəyərləndirməli idi. Bu, Fernandez‑in mövqeyini və oyuna təsirini görməyə imkan verərdi. Onlar bunu etmədilər. Cərimə meydançasındakı hadisələr yalnız hücum fazası ayrıca araşdırılmağa başlayanda nəzərə alındı.

O ana qədər isə Donohue və Antrobus üçün əsas sual yalnız bir idi: Fernandez topa toxunubmu? Çünki toxunsa, yeni faza yaranacaq və Haaland ofsayda düşəcəkdi. Oyunun taleyini həll edən incəlik belə dar çərçivəyə salındı.

Donohue əsas tənqid hədəfinə çevrildi, amma Antrobus‑un rolu – yaxud rolsuzluğu – az təsirli deyildi. AVAR kimi onun missiyası balans yaratmaq, VAR‑ın nəyisə gözdən qaçırmadığına əmin olmaqdır. Reallıqda isə bütün prosesdə dediyi yeganə cümlə Fernandez‑in mümkün toxunuşu ilə bağlı “yox, hə” ifadəsi oldu. Və bu, Donohue‑nun “final qərar qol, yoxlama tamam” sözlərindən cəmi bir saniyə əvvəl baş verdi.

Bu, AVAR funksiyasının açıq şəkildə yerinə yetirilməməsidir.

Dörd dəqiqəlik lənət və psixoloji yük

Mövsümdə yalnız bir dəfə VAR yoxlaması həqiqətən uzun çəkib – Brentford – Sunderland matçında Dan Ballard‑ın qolu Kevin Danso‑nun subyektiv ofsaydı səbəbilə ləğv olunarkən. Təsadüf deyil ki, həmin oyunda da AVAR məhz Antrobus idi. Yoxlama dörd dəqiqədən çox sürdü və mətbuatın müəyyən hissəsi bu ləngiməni kəskin tənqid etdi.

Bazar günü baş verənlərdə bu tənqidlərin psixoloji yükü Antrobus‑un beynində dolaşıbmı? Bunu heç kim dəqiq bilə bilməz. Amma paradoks ondadır ki, həmin uzun epizodda məhz Antrobus VAR Tim Wood‑u Danso ilə bağlı düzgün ofsayd qərarına yönləndirən əsas fiqur olmuşdu.

Stockley Park‑dakı əməliyyat mərkəzinin yanında oturan və protokolla bağlı məqamlarda müdaxilə edə bilən dəstək VAR‑ın rolu da var. O, gedən prosesi görürdü. Amma heç bir addım atılmadı.

Əslində, səhv hələ meydanın mərkəzindən oyunun bərpasına qədər olan müddətdə də düzəldilə bilərdi. Qapı tam bağlanmamışdı.

Sistemə milyonlar, bir epizoda inam

Pro Ref VAR sistemini həm səmərəli, həm də dəqiq etmək üçün böyük həcmdə təlim və resurs yatırıb. Amma bu miqyasda səhv baş verəndə, heç bir sərmayə uğursuzluğu örtə bilmir.

VAR üzrə “ixtisaslaşmış” hakimlər təyin etmək çağırışları var. Amma məhz Donohue Premyer Liqa terminologiyasında belə bir mütəxəssis sayılır. Üç mövsüm əvvəl Pro Ref video hakimi olmaq istəyənlər üçün müraciət qəbul etdi. Namizədlər xüsusi qabiliyyət testlərindən keçdi, təxminən 15 nəfər yekun hazırlıq mərhələsinə çatdı, onlardan 10‑u Premyer Liqa oyunlarında VAR kimi işlədi.

Onlardan biri də Donohue‑dur. Bazar günü o, Premyer Liqada 65‑ci dəfə VAR kürsüsündə idi. İnkişafı o həddə çatıb ki, artıq beynəlxalq siyahıya daxil edilib, yayda UEFA klub turnirlərinin təsnifat oyunlarında təyinat alıb.

O da, başqaları kimi, səhvlər edib. Çox az VAR son iki mövsümdə tam “təmiz” qalıb. Statistika yalnız iki adı qeyd edir: Nick Hopton və Neil Davies – hər ikisi eyni sürətləndirilmiş proqramın məzunlarıdır. Bu, işin çətinliyini göstərir.

Hakimləri fitlərini kənara qoyub bütün peşəkar həyatlarını VAR otağında keçirməyə razı salmaq asan deyil. Hətta razılaşsalar belə, uğur zəmanəti vermir. Lee Mason və Mike Dean – Premyer Liqanın təqaüddən sonra tam ştatlı təyin etdiyi yeganə VAR hakimləri – Howard Webb vəzifəyə gəldikdən bir neçə ay sonra ardıcıl səhvlər səbəbilə sistemdən uzaqlaşdırıldılar.

İspaniyanın La Liga və ikinci liqası isə tamamilə yalnız VAR kimi çalışan, heç vaxt meydanda fit çalmayan hakimlərdən ibarət komanda modelini sınayır. Amma oradakı başlıqlara bir nəzər kifayətdir: mübahisə orada da İngiltərədəkindən az deyil. Ötən mövsümün əvvəlində VAR top oynanarkən qol vuran futbolçunun ofsaydda olduğunu ümumiyyətlə görmədi.

Sürət maniyası və futbolun öz problemi

Pro Ref indi öz prosedurları barədə ciddi suallara cavab verməlidir: Niyə mövsümün ən böyük oyunlarından birində VAR epizodu bu dərəcədə çılğıncasına tələsik idarə olunurdu?

Keçən mövsüm West Ham‑ın Arsenal‑a qarşı əlavə dəqiqələrdə vurduğu bərabərlik qolunun ləğvində belə olmamışdı. Yoxlama dörd dəqiqədən çox çəkdi, amma nəticə düzgün idi. Heç kim bu gün həmin epizodu xatırlayıb saatı qınamır.

İndi isə əksinədir: saniyələr qazanmaq üçün dəqiqlik itirildi. Arxa planda qurulan bütün mexanizm, illərlə verilən təlimlər, sınaqlar, texnologiya – hamısı bir neçə “tez, tez, tez” qışqırığına uduzdu.

Bu, təkcə bir VAR otağının səhvi deyil. Bu, futbolun özünə verdiyi təzyiqin nəticəsidir: “daha sürətli, daha az fasilə, daha çox axıcılıq”. Sual indi budur – bu sürət maniyası oyunu daha ədalətli edəcək, yoxsa növbəti böyük matçda yenə eyni cümləni eşidəcəyik: “Qol qüvvədədir, yoxlama tamam”?