Nobby Stiles-in Ölümü: Futbolun Qaranlıq Tərəfi Məhkəmə Zalında
1966-cı ilin dünya çempionu, Manchester United-in sərt dayaq yarımmüdafiəçisi kimi futbol tarixində iz qoymuş Nobby Stiles-in ölümü ilə bağlı illərdir davam edən suallar nəhayət məhkəmə zalına daşınır. Məhkəmə eşidib ki, İngiltərə millisinin əfsanəsi kəllə-beyin travması ilə dünyasını dəyişib və indi onun ölümü üzrə rəsmi inquest keçirilməsi məcburi sayılıb.
78 yaşında vəfat edən Stiles-in beynində xroniki travmatik ensefalopatiya – CTE aşkarlanıb. Bu diaqnoz illərdir futbolçuların təkrar-təkrar topa başla zərbə endirməsi ilə əlaqələndirilir. Yəni, bir vaxtlar alqışlarla qarşılanan cəsarətli müdafiə epizodlarının bədəli, görünür, çox ağır olub.
Koroner: “Travmatik zədə səbəbdə yer alırsa, inquest qaçılmazdır”
Greater Manchester South bölgəsinin koroneri Chris Morris məhkəmədə bildirib ki, Stiles-in tibbi sənədləri neyropatologiya üzrə mütəxəssis Dr Daniel du Plessis tərəfindən araşdırıldıqdan sonra tam inquestə ehtiyac olduğu qənaətinə gəlib.
Stiles 2020-ci ildə vəfat edib, amma maraqlısı odur ki, o zaman ölüm faktı koroner ofisinə araşdırma üçün bildirilməyib. Morris Stockport koroner məhkəməsində etiraf edib ki, bu gecikmə “tam aydın olmayan səbəblərə görə” baş verib və proses yalnız ailənin təqdim etdiyi məlumatlardan sonra işə düşüb.
Dr Du Plessis-in rəyinə görə, Stiles-in əsas ölüm səbəbi Alzheimer xəstəliyi olub. Amma bununla bitmir. O, həmçinin yüksək mərhələli CTE, “stage three limbic predominant age related TDP-43” adlandırılan yaşla əlaqəli neyrodegenerativ proses və kiçik damar serebrovaskulyar xəstəliyinin də ölümə töhfə verdiyini qeyd edib.
Morris açıq şəkildə deyib: ölüm səbəbinə travmatik zədənin daxil olması fonunda inquest zəruridir. Və bu zərurət artıq qərara çevrilib: tam dinləmə eyni məhkəmədə çərşənbə günü keçiriləcək.
Sərt təkər, böyük ürək – və ağır sonluq
Norbert “Nobby” Stiles 1942-ci ildə Mançesterdə doğulmuşdu. Sərt müdaxilələri, meydandakı qorxmazlığı və 1966 dünya çempionatından sonra dişsiz gülüşü ilə nəsillərin yaddaşına həkk olunub. İngiltərə millisinin heyətində 28 oyun, Manchester United forması ilə təxminən 400 matç – o, həm ölkə, həm klub səviyyəsində əsl işçi sinfi qəhrəmanı idi.
Amma illər keçdikcə meydandakı cəsarətin izi beyin hüceyrələrində dərin yaralar buraxdı. Stiles-in ailəsi uzun müddətdir iddia edir ki, onun yaşadığı sağlamlıq problemləri məhz futbol karyerasının nəticəsidir və futbol qurumlarının keçmiş oyunçulara dəstəkdə ciddi boşluqları var.
O qədər ki, bir vaxtlar dünyanın zirvəsinə qalxan adam, özünün dünya çempionu medallarını demensiya müalicəsini maliyyələşdirmək üçün satmağa məcbur olub. Qələbə xatirələri – xəstəlik xərclərinə çevrilən miras.
“Futbol atamı öldürdü”
Nobby Stiles-in oğlu John bu mübarizənin ön cəbhəsindədir. O, açıq deyib: futbol “atalarını öldürüb”. John Stiles hazırda Football Families for Justice (FFJ) adlı qrupun rəhbəridir və bu birlik futbol hakimiyyət orqanlarını keçmiş oyunçular üçün daha çox məsuliyyət götürməyə çağırır.
Onlar tək deyillər. Onlarla keçmiş futbolçu və onların ailələri Football Association, Football Association of Wales və English Football League-ə qarşı məhkəmə iddiası qaldırıblar. İddianın mərkəzində ağır ittiham dayanır: bu qurumların “laqeydlik göstərdiyi və qayğı borcunu pozduğu” irəli sürülür.
Hüquqşünaslar bildiriblər ki, futbol rəhbərləri illərlə, hətta onilliklər boyu topu təkrarən başla vurmağın və məşqlərdəki toqquşmaların beyin zədələrinə səbəb ola biləcəyini bilməli idilər və ya bilirdilər. Buna baxmayaraq, lazımi addımlar atılmayıb.
Məhkəmə zalında elmlə futbolun toqquşması
Bu məsələ təkcə emosional deyil, elmi və hüquqi mübarizəyə də çevrilib. Bu ilin martında Football Association-ın hüquqşünasları Ali Məhkəmədə bəyan ediblər ki, elmi baxımdan hələ “sübut olunmayıb” – topa başla zərbə vurmağın və ya “vaxtaşırı” beyin silkələnmələrinin daimi beyin zədəsinə gətirib çıxardığı qəti şəkildə təsdiqlənməyib.
Bu mövqe, təbii ki, ailələrin və onların hüquq komandasının arqumentləri ilə sərt ziddiyyət təşkil edir. Çünki tribunada təkcə emosiyalar deyil, faktlar da var.
2023-cü ilin yanvarında 70 yaşında vəfat edən, keçmiş Scotland, Manchester United və Leeds United müdafiəçisi Gordon McQueen-in ölümü ilə bağlı inquest artıq başqa istiqamət göstərmişdi. Həmin inquest nəticəsində topa başla zərbələrin onun beyin zədəsinə “böyük ehtimalla” töhfə verdiyi və bu zədənin ölümündə amil olduğu qeyd olunmuşdu. McQueen-də də CTE diaqnozu qoyulmuşdu.
Onun qızı, televiziya aparıcısı Hayley McQueen, 1966 dünya çempionu İngiltərə millisinin demək olar ki, “tamamilə neyrodegenerativ xəstəliklərlə məhv edildiyini” deyərək bu faciəvi mənzərəni bir cümlədə cızmışdı.
Rəqəmlər yalan danışmır – bəs futbol?
Futbol qurumları təzyiqi tam hiss edir. Football Association 2019-cu ildə Professional Footballers’ Association (PFA) ilə birlikdə aparılan araşdırmanı maliyyələşdirmişdi. Həmin tədqiqat göstərmişdi ki, keçmiş peşəkar futbolçular eyni yaşdakı adi əhali ilə müqayisədə neyrodegenerativ xəstəlikdən ölmə ehtimalı üç yarım dəfə çoxdur.
Bu, sadəcə statistik göstərici deyil. Bu, tribunada alqışlanan, lakin qocalıqda çox vaxt unudulan bir nəslin bədənində və beynində yazılan acı hesabatdır.
Reaksiya gec də olsa gəlir. Football Association 2026-cı ilə qədər 11 yaşadək bütün yaş qruplarında başla oynamağı tam aradan qaldırmağı planlaşdırır. Uşaq futbolunda başla zərbələr tədricən kənarlaşdırılır. Yeni nəsil, bəlkə də, eyni risklərlə üzləşməyəcək.
Amma sual havada asılı qalır: 1966-nın qəhrəmanları və onların ardınca gələn onlarla oyunçu üçün artıq çoxmu gecdir?
Bir nəslin hesabı
Nobby Stiles-in beyni üzərində aparılan son araşdırma və indi başlayacaq inquest, təkcə bir ailənin cavab axtarışı deyil. Bu, bütöv bir nəslin futbolun onlara nələrə başa gəldiyi barədə hesab soruşmasıdır.
Stockport məhkəməsində çərşənbə günü keçiriləcək dinləmə, kağız üzərində sadəcə daha bir hüquqi prosedurdur. Amma tribunada oturanlar üçün bu, başqa mənaya malikdir: meydanda hər baş zərbəsindən sonra ayağa qalxan, indi isə xəstəxana palatalarında və məhkəmə protokollarında xatırlanan kişilərin hekayəsi yenidən açılır.
Sual indi budur: futbol bu hekayənin son fəslini necə yazacaq – müdafiəyə çəkilərək, yoxsa məsuliyyəti qəbul edib oyunun qaydalarını kökündən dəyişərək?
