Premyer Liqa: Transferlərin Yeni Dövrü və Avropaya Təsiri
Premyer Liqa öz-özünü alıb-satdığı bazara çevrilib – və bu, Avropanı silkələyir.
Bir vaxtlar “ingilis futbolçusu bahalı olur” deyirdilər. İndi isə bahalı olan sadəcə bir şeydir: artıq Premyer Liqa futbolçusu olmaq.
Yay “transfer pəncərəsi”ndə İngiltərə klubları yenə rekordları sındırdı. Amma əsas fərq məbləğdə yox, pulun hara getməsindədir. Bir Premyer Liqa klubundan digərinə gələn futbolçuya orta hesabla 39,4 milyon funt xərclənib. Xaricdən gətirilən oyunçular üçün bu rəqəm cəmi 20,2 milyon funtdur. Yəni daxili bazarda qiymət, demək olar, ikiqatdır.
Liverpool Universitetinin futbol maliyyəsi üzrə professoru Kieran Maguire bunu qısa və sərt adlandırır: “Premyer Liqa vergisi”.
Daxili bazarın partlayışı
Son illərə qədər İngiltərədə rəqibə futbolçu satmaq, az qala, tabu sayılırdı. İndi isə klublar bir-birinə satmaqda özlərini daha rahat hiss edir. Ümumi xərcləmədə hələ də əsas pay İngiltərə xaricinə gedir, amma böyük məbləğli – 40 milyon funt və yuxarı – müqavilələrdə daxili transferlərin çəkisi artıq qitə klublarını qabaqlayıb.
Rəqəmlər kəskin dəyişimi açıq göstərir. 2024-25 mövsümündə 40 milyon funt və ya daha çox dəyərində cəmi 13 transfer vardı. Bu yay həmin kateqoriyada 27 sövdələşmə bağlanıb.
İki il əvvəl 40 milyon və yuxarı məbləğli yeddi transfer Avropa qitəsi klubları ilə idi, altısı isə Premyer Liqa daxilində. İndi tablo tam çevrilib: bu yay Avropa klubları ilə belə dəyərdə cəmi doqquz transfer reallaşıb. İngiltərə daxilində isə bu rəqəm üçqat artıb – altıdan 18-ə. Üstəlik, daxili bazarda ümumi xərcləmə də iki dəfədən çox yüksəlib.
Bu, təkcə “daha çox pul var” hekayəsi deyil. Bu, kimə güvənildiyi və kimlə iş görməyə üstünlük verildiyi məsələsidir.
“Alqoritm uşaqları” və yeni “inkubator”
Maguire izah edir ki, İngiltərə klubları xarici bazarı o qədər dərindən skautinq edir ki, istedadları daha tez götürür, onları Premyer Liqa oyunçusuna çevirir, sonra isə böyük klublar həmin hazır məhsulu alır.
Onun sözləri ilə, yeni bir klub qatı formalaşıb – “alqoritm uşaqları”. Bu klublar beynəlxalq bazarda daha aqressivdir, modellər, analitika, məlumat bazaları ilə işləyir, risk edir, oyunçunu gətirib Premyer Liqada sınayır. Sonra isə “Big Six” ən yaxşıları seçib aparır.
Carlos Baleba buna klassik nümunədir. Brighton onu üç il əvvəl Lille-dən 23 milyon funta almışdı. Keçən həftə isə Manchester United-ə 70 milyon funta satdı. Bir növ laboratoriya effekti yaranıb: Premyer Liqa özü üçün petri kasasına çevrilib, xaricdən gələn futbolçular burada test olunur, uyğun gələnlər isə daha yuxarı mərtəbəyə qalxır. Klub qazanır, oyunçu qazanır, alıcı klub da riskini azaldır.
Amma bu, hekayənin yalnız yarısıdır.
Yalnız Premyer Liqada mümkün olan transferlər
Bəzi keçidlər var ki, onları başqa heç bir liqa reallıqda qaldıra bilməz. Sual sərtdir: Avropada hansı klub Manchester City-yə Savio üçün Tottenham-ın ödədiyi 75 milyon funtu verərdi? Everton Iliman Ndiaye üçün 65 milyon funtu kimdən ala bilərdi? Və ya West Ham, Mateus Fernandes üçün Spurs-dan 85 milyon funt qopara bilərdimi?
Qitədə bu yay 40 milyon funt və yuxarı dəyərdə, klubdan-kluba cəmi yeddi transfer reallaşıb. Hamısı da eyni üç nəhəngin imzası ilə: Barcelona, Bayern Munich və Paris St-Germain.
İngiltərədə isə sanki paralel kainat qurulub. Keçmiş Bournemouth sədri, hazırda idman hüquqşünası kimi çalışan Trevor Watkins BBC 5 Live Breakfast-də bunu açıq deyib: Premyer Liqa artıq öz köpüyündə yaşayır.
Onun fikrincə, İngiltərə klublarının gəlirləri digər liqaları “cırtdanlaşdırır”. Və bu il gördüyümüz mənzərə sadədir: çoxlu daxili sövdələşmə, çoxlu pul həm aşağı liqalara, həm də birbaşa Premyer Liqa rəqiblərinə axır. Çünki real olaraq həmin maaşları, həmin transfer haqlarını ödəyə bilən yeganə bazar budur.
Futbolçu deyil, rəqəm alveri
Transfer bazarı indi daha çox cədvəllər, amortizasiya, nizamnamə maddələri üzərində oynanılan oyuna bənzəyir. Futbolçunun real meydan dəyərini – qola, ötürməyə, müdaxiləyə görə – bir-biri ilə müqayisə etmək, demək olar, mümkünsüzləşib.
Səbəb aydındır, mexanizm isə mürəkkəbdir: transferdən gələn mənfəət bir çox halda futbolçunun meydandakı təsirindən daha vacibdir. Çünki mənfəət yeni investisiyanın açarıdır.
Elliot Anderson nümunəsi bunu aydın göstərir. Nottingham Forest onu Newcastle-dan 35 milyon funta alıb. Sonra Manchester City-yə 116 milyon funta satdı. Kağız üzərində bu, 81 milyon funt fərq kimi görünə bilər, amma maliyyə hesabatında rəqəm başqa cür hesablanır.
Forest-in kitablarında onun ilkin transfer haqqı müqavilə müddətinə bölünür, yəni amortizasiya olunur. Anderson City-yə keçəndə klubun hesablarında təxminən 21 milyon funt “qalıq dəyər” kimi görünürdü. Bu halda Premyer Liqanın yeni “squad cost ratio” (SCR) qaydalarına görə mənfəət 95 milyon funt sayılır. Bu məbləğ də üç ilə yayılır – hər mövsüm üçün təxminən 31,67 milyon funt.
Artıq bir futbolçunu satmaqla, bir pəncərəlik “tez həll” tapmaq dövrü bitib. Nə xərcləməni birdən-birə şişirtmək, nə də maliyyə qaydalarındakı pozuntunu bir zərbə ilə bağlamaq olur. Hər şey orta göstəricilər, illərə bölünmüş rəqəmlər üzərindən işləyir.
Bu nə deməkdir? Klublar üçün yüksək transfer haqları daha da həyati önəm kəsb edir. Çünki SCR üçün hesablanan mənfəət nə qədər böyük olsa, növbəti illərdə xərcləmə manevr sahəsi bir o qədər genişlənir.
Və bu sistem ən çox kimi sevindirir? Təbii ki, ən zənginləri.
“Big Six” özünü gələcəyə sığortalayıb
Arsenal, Chelsea, Liverpool, Manchester City, Manchester United və Tottenham – yəni “Big Six” – kommersiya gəlirləri ilə artıq ayrı planetdə yaşayır. Bu yay onların ümumi transfer xərci 1,658 milyard funt olub.
Maguire-nin sözlərinə görə, bu klublar illərdir özlərini “gələcəyə qarşı sığortalayır”. Spurs buna ən tipik nümunədir: çoxfunksiyalı, çoxidmanlı nəhəng stadion, müxtəlif tədbirlər, əlavə gəlir axınları. Futbol klubu həmin mexanizmin mərkəzindədir, amma artıq yeganə gəlir mənbəyi deyil. Stadionunu böyüdən, qutudan kənar düşünən, əlavə kommersiya sahələri açan hər klub indi bu qaydalardan bəhrələnir.
Qalan 14 Premyer Liqa klubu isə başqa reallıqda yaşayır. Onlar birlikdə 1,833 milyard funt xərcləyib. Onlar üçün əsas silah oyunçu alveridir.
Aston Villa və Newcastle bu yay 40 milyon funt və yuxarı dəyərdə beş transfer bağladı. Amma yalnız ondan sonra ki, əvvəlcə yüz milyonlarla funt dəyərində satışlar etdilər. Yəni “öncə sat, sonra xərclə” modeli indi daha kəskin işləyir.
Avropaya azalan pul axını və artan qorxu
Əgər Premyer Liqa klubları pullarının daha böyük hissəsini öz aralarında dövr etdirirsə, bu, avtomatik olaraq qitəyə daha az vəsait axması deməkdir. Amma paradoks ondadır ki, yenə də Avropada qiymətlər qalxır.
La Liga-nın korporativ baş direktoru Javier Gomez çərşənbə günü çıxışında Premyer Liqanı “zərər modeli” ilə ittiham etdi və bunun yalnız İngiltərəyə xas problem olduğunu dedi. Onun fikrincə, bu model bütün sektoru şişirdir: əvvəlcə Premyer Liqanı, ardınca Bundesliga və Fransa çempionatını, sonda isə La Liga-nı.
Artıq Avropanın bəzi ənənəvi nəhəngləri Premyer Liqanın aparıcı klubları ilə bir səviyyədə yarışa bilmir. Maguire açıq deyir: Real Madrid, Barcelona, PSG və Bayern Munich kimi qlobal brendlər istisna olmaqla, Premyer Liqa istənilən rəqibi xərcləmədə üstələyə bilər.
Deloitte Money League-in son siyahısı da bunu təsdiqləyir: dünyanın ən böyük 30 klubunun 14-ü Premyer Liqadandır. Siyahının ilk dörd pilləsində Real, Barca, PSG və Bayern dayanır, amma ilk onluğu altı ingilis klubu tamamlayır, Liverpool isə onların önündə gəlir.
Porto artıq Coventry və Brentford-la yarışır
Bu güc fərqi kiçik bazarları da məcbur edir ki, oyun qaydalarını dəyişsin. FC Porto prezidenti Andre Villas-Boas BBC Sport-a danışarkən, klubunun artıq transfer bazarında Manchester City və Liverpool ilə deyil, Coventry və Brentford kimi klublarla eyni səviyyədə rəqabət apardığını deyib. Sözünə “hörmətsizlik kimi çıxmasın” qeydi ilə başlasa da, reallıq kəskindir: Premyer Liqa klublarının xərcləmə gücü Portonu belə, aşağı orta səviyyəli ingilis klubları ilə eyni “qab”a salıb.
Porto üçün çıxış yolu nədir? Daha aqressiv skautinq, daha erkən yaşda istedad tapmaq, amma heç vaxt Premyer Liqa ilə birbaşa “bidding war”a girməmək. Çünki o müharibə əvvəldən uduzulub.
Villas-Boas-ın fikrincə, Premyer Liqa artıq bütün digərlərindən kəskin şəkildə ayrılıb. Bu da o deməkdir ki, İngiltərə klubları Avropa turnirlərində getdikcə daha dominant olur.
Son mövsümdə bunu nəticələr də göstərdi: Aston Villa Avropa Liqasını, Crystal Palace Konfrans Liqasını qazandı, Arsenal isə Çempionlar Liqasının finalında Paris St-Germain-ə uduzdu. Üç böyük turnirin hamısında ingilis klubları sonadək döyüşdü.
Premyer Liqanın transfer xərcləri isə hələ də partlamayan, sanki heç vaxt da partlamayacaq bir köpüyə bənzəyir. Sual yalnız budur: bu köpük Avropa futbolundakı bərabərsizliyi daha nə qədər artıracaq?
